وأوحى ربك إلى النحل أن اتخذي من الجبال بيوتا ومن الشجر ومما يعرشون
"Rabbin bal arısına vahyetti: "Dağlardan, ağaçlardan ve kurdukları çardaklardan evler edin.""
ثم كلي من كل الثمرات فاسلكي سبل ربك ذللا ۚ يخرج من بطونها شراب مختلف ألوانه فيه شفاء للناس ۗ إن في ذلك لآية لقوم يتفكرون
"Rabbin bal arısına vahyetti: "Dağlardan, ağaçlardan ve kurdukları çardaklardan evler edinin. Sonra her meyveden yiyin, Rabbinin yollarına boyun eğerek koyulun." Onların karınlarından renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar; onda insanlar için şifa vardır. Düşünen bir kavim için bunda elbette bir âyet vardır."
Nahl sûresi 68-69: "Rabbin bal arısına şöyle vahyetti: Dağlardan, ağaçlardan ve insanların yaptıkları çardaklardan kendine evler edin. Sonra her türlü meyveden ye; Rabbinin sana kolaylaştırdığı yollara gir. Onların karınlarından renkleri çeşitli bir şerbet (bal) çıkar ki onda insanlar için şifâ vardır."
Bu iki âyet modern arı biyolojisinin ancak 19-20. yüzyılda keşfettiği birkaç gerçeği birden bildirir:
1. "Arıya vahyetti", feromonal ve genetik program: Modern entomoloji, arı kolonisindeki her davranışın (yuva inşâsı, polen toplama, kraliçe besleme, savunma) feromon sinyalleri ve içgüdüsel program ile yönetildiğini göstermiştir. Karl von Frisch (Nobel 1973), arının yön bilgisini güneşin polarize ışığı ile hesapladığını gösterdi, bu hesap Rabbinin "kolaylaştırdığı yol"dur.
2. "Karınlarından çıkar", tekil "karın", oysa arının iki midesi var: İşçi arının iki midesi vardır: kendi sindirimi için orta mide, bir de "bal kesesi" (honey crop), nektarı taşıdığı ayrı organ. Nektar bu kesede invertaz ve glikoz oksidaz enzimleri ile parçalanıp bala dönüşür. Âyetin "karınlarından" çoğul ifâdesi (büţûnihâ) bu çoklu mide yapısını işâret eder.
3. "Çeşitli renklerde" (muhtelifün elvânüh): Bal, polen kaynağına göre koyu kahverengi (karabuğday) ile açık altın sarısı (akasya) arasında değişir; mineral içeriği de tamamen farklıdır. Manuka balı (Yeni Zelanda) MGO içeriği yüksek olup MRSA bakterisine dahi etkilidir.
4. "İnsanlar için şifâdır": PubMed'de bal üzerine 6.000+ makale yayımlanmıştır. Bal, hidrojen peroksit üretimi, düşük pH (3.9), yüksek osmolarite ve metilglyoksal sayesinde anti-bakteriyel etki gösterir. Cochrane meta-analizi (2018), balın yanık tedâvisinde ve öksürükte plasebo'dan üstün olduğunu doğrulamıştır.
5. Sadece dişi işçi arılar nektar toplar: Âyetin Arapça fiil çekimleri (ettehızî, küli, eslükî) dişil emir kipindedir, yedinci yüzyılda hiçbir Arap koloninin %95'inin dişi olduğunu bilmiyordu. Erkek arı (drone) üreme dışında hiçbir iş yapmaz.
Bediüzzaman Sözler'de arıyı "küçücük bir mu'cize" olarak vasfeder; petek altıgenlerinin matematiksel optimumu ve şifâ üretimi tek bir Sâni'in eseridir.
Apis mellifera kolonisi 20.000-80.000 işçi (dişi), 1 kraliçe, mevsimsel 100-300 erkek (drone) içerir. Petek altıgen yapı malzeme tasarrufunu maksimize eder (Hales 1999 "honeycomb conjecture" matematiksel ispat). Bal ortalama %38 fruktoz, %31 glikoz, %17 su, pH 3.9. von Frisch waggle dansı yön+mesafe kodlar. Cochrane Database Syst Rev 2018: "Honey for acute cough in children", DOI:10.1002/14651858.CD007094.pub5.
- von Frisch K., The Dance Language and Orientation of Bees, Harvard University Press 1967
- Cochrane Review, Honey for acute cough in children (2018)
- Britannica, Honeybee
- Hales T.C., The Honeycomb Conjecture, Discrete & Computational Geometry 2001
