وهو الذي أنزل من السماء ماء فأخرجنا به نبات كل شيء فأخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا ومن النخل من طلعها قنوان دانية وجنات من أعناب والزيتون والرمان مشتبها وغير متشابه ۗ انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه ۚ إن في ذلكم لآيات لقوم يؤمنون
"Gökten suyu indiren O'dur. Onunla her çeşit bitkiyi çıkardık, o bitkiden bir yeşillik çıkardık, ondan da birbiri üzerine binmiş taneler; hurmanın tomurcuğundan sarkan salkımlar, üzüm bağları, zeytin ve nar (bahçeleri) çıkarıyoruz. (Bunların) kimi birbirine benzer, kimi benzemez. Bunlar meyvelendikleri zaman meyvelerinin olgunlaşmasına bakın! Bunlarda inanan bir toplum için ibretler vardır."
وإذ قلتم يا موسى لن نصبر على طعام واحد فادع لنا ربك يخرج لنا مما تنبت الأرض من بقلها وقثائها وفومها وعدسها وبصلها ۖ قال أتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير ۚ اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم ۗ وضربت عليهم الذلة والمسكنة وباءوا بغضب من الله ۗ ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله ويقتلون النبيين بغير الحق ۗ ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون
"Hani bir zamanlar, "Ey Musa, biz tek çeşit yemeğe asla katlanamayacağız, yeter artık bizim için Rabbine dua et de bize yerin yetiştirdiği şeylerden; sebzesinden, kabağından, sarmısağından, mercimeğinden ve soğanından çıkarsın." dediniz. O da size "O üstün olanı daha aşağı olanla değiştirmek mi istiyorsunuz? Bir kasabaya konaklayın o vakit istediğiniz elbette olacaktır." dedi. Üzerlerine zillet ve meskenet damgası vuruldu ve nihayet Allah'dan bir gazaba uğradılar. Evet öyle oldu, çünkü Allah'ın âyetlerini inkâr ediyorlar ve haksız yere peygamberleri öldürüyorlardı. Evet öyle oldu, çünkü isyana dalıyorlar ve aşırı gidiyorlardı."
Kur'ân, insanı yediği şeyler üzerinde tefekküre çağırırken her vesileyle aynı çeşitliliği zikreder: bakliyât, sebze, salatalık, sarımsak, mercimek, soğan, üzüm, zeytin, hurma, nar. Bakara 61. âyette İsrâiloğullarının istedikleri yiyecekler sayılır; Abese 28-29'da "üzüm ve sebzeler, zeytin ve hurma" zikredilir; En'âm 99'da "üzüm, zeytin ve nar bahçeleri biri birine benzer ve benzemez" denilir. Modern bilim bu ayrı ayrı renklerin ve tatların ardındaki moleküler hikmeti ortaya koyar.
Bitkiler, fotosentez sırasında üretilen serbest oksijen radikallerine ve yaprak üzerine düşen UV ışınımına karşı kendilerini korumak için antioksidan moleküller üretirler. Bu moleküller bitkinin renk paletini de belirler:
- Antosiyaninler (kırmızı, mor, mavi): üzüm, nar, çilek, yaban mersini, mor lahana. Polifenol grubunun en güçlü antioksidanlarındandır.
- Karotenoidler (sarı, turuncu, kırmızı): havuç (beta-karoten), domates (likopen), portakal (zeaksantin), biber (kapsantin). Yağda çözünür; A vitamini öncüsüdür.
- Klorofil ve klorofilliler (yeşil): ıspanak, brokoli, marul, taze otlar.
- Flavonoller (sarımsı): soğan, sarımsak, elma kabuğu (kuersetin), çay (kateşinler).
- Kurkuminoidler (parlak sarı): zerdeçal, antiinflamatuar etki.
Bu moleküller insan vücuduna girdiğinde serbest radikalleri (ROS, reactive oxygen species) bağlar, hücre zarındaki lipidleri ve DNA'yı oksidatif hasardan korurlar. Kronik hastalıkların (kalp damar, kanser, alzheimer, diyabet) önemli bir kısmı, oksidatif stresin uzun sürede yarattığı moleküler yıpranmaya bağlanır. Renk renk sebze-meyve tüketmek, farklı antioksidan ailelerini bir arada almak demektir; her renk farklı bir koruyucu mekanizma sunar. Bu sebepten beslenme uzmanları "eat the rainbow", gökkuşağını ye, tavsiyesinde bulunur.
İncir, hurma, zeytin, üzüm, nar gibi Kur'ân'da ismen zikredilen yedi-sekiz meyve, modern besin biliminin "süper gıdalar" listesinin en üst sıralarındadır. Nar tek başına 30'dan fazla farklı polifenol içerir; punicalagin molekülü kırmızı şarabınkinden 3 kat daha güçlü antioksidan etki gösterir. Zeytinin oleuropein bileşiği LDL kolesterolün oksidasyonunu yavaşlatır. Üzüm çekirdeğindeki resveratrol sirtuin enzimlerini aktive ederek hücresel uzun ömürle ilişkilendirilir.
Câhili Arap zeytinin damar sağlığını, narın anti-iflamatuar etkisini bilmiyordu, fakat Kur'ân'ın saydığı bu yedi gıdadan oluşan Akdeniz diyeti, 2010'dan itibaren onlarca büyük ölçekli çalışmada (PREDIMED dahil) insan ömrünü uzattığı ve kalp hastalığı riskini yüzde 30 azalttığı kanıtlanmıştır.
PREDIMED çalışması (Estruch et al., 2018, NEJM): Akdeniz diyeti major kardiyovasküler olayları %30 azaltır. Pomegranate punicalagin antioksidan kapasitesi: ORAC değeri ~2860 µmol TE/g. Likopen domateste pişirme ile biyoyararlanımı artar (lycopene, Rao & Agarwal, 2000). Polyphenol sınıfları: ~8000+ farklı bileşik kategorize edilmiştir.
- Estruch et al., Primary prevention of cardiovascular disease with a Mediterranean diet (NEJM, 2018)
- Pandey & Rizvi, Plant polyphenols as dietary antioxidants in human health (Oxid. Med. Cell. Longev., 2009)
- Britannica, Antioxidants and human health
