وأوحى ربك إلى النحل أن اتخذي من الجبال بيوتا ومن الشجر ومما يعرشون
"Senin Rabbin bal arısına şöyle vahyetti: Dağlardan, ağaçlardan ve insanların kuracakları kovanlardan kendine evler edin."
ثم كلي من كل الثمرات فاسلكي سبل ربك ذللا ۚ يخرج من بطونها شراب مختلف ألوانه فيه شفاء للناس ۗ إن في ذلك لآية لقوم يتفكرون
"Sonra meyvaların hepsinden ye de, Rabbinin (sana) kolay kıldığı yollara gir, diye ilham etti. Onların karınlarından renkleri çeşitli bir bal çıkar ki, onda insanlar için şifâ vardır. Şüphesiz ki bunda düşünen bir millet için, büyük bir ibret vardır."
Nahl sûresinin 68-69. âyetleri, kâinatın irili ufaklı tedbîrini gösteren bir levha açar: "Ve Rabbin bal arısına vahyetti: 'Dağlardan, ağaçlardan ve insanların kurduğu çardaklardan kendine evler edin. Sonra her çeşit meyveden ye, Rabbinin sana kolaylaştırdığı yollardan yürü.' Onların karınlarından muhtelif renklerde bir içecek çıkar; onda insanlar için şifa vardır. Şüphesiz bunda tefekkür eden bir kavim için bir âyet vardır."
Birkaç âyetin içine sığdırılmış bilimsel inceliklere bakalım:
1. Vahy alan dişi arı. Arapçada "vahy" emri müennes (dişil) gelmiştir: "en ittehızî", "edin (sen, dişi)". Modern entomoloji, koloniyi kuran, balı yapan, bal mumunu salgılayan, yavruyu büyüten ve yiyecek arayan bütün işçi arıların dişi olduğunu, erkek arıların (drone) sâdece kraliçeyi döllemek için yaşadığını, peteği inşâ etmediğini ispatlamıştır. Yedinci asır Arabı bu morfolojik incelikten habersizdi; âyetin gramatik tercihi entomolojik gerçekle bire bir örtüşür.
2. Kolaylaştırılmış yollar. "Süluki rabbiki zülülen", "Rabbinin kolaylaştırılmış yollarından yürü". Karl von Frisch'in 1973'te Nobel Ödülü kazanmasına yol açan keşfi şudur: arılar yuvaya döndüklerinde dans ederek (waggle dance), kolonideki diğer arılara çiçeğin yönünü güneşe göre açı ve mesafesini titreşim sayısı ile bildirirler. Yani Rabbin onlara "kolaylaştırdığı yol", her keşif uçuşunun paylaşılan bir bilgi haritasına dönüşmesidir.
3. Muhtelif renklerde içecek. Akasya balı açık altın rengi, kestane balı koyu kahverengi, lavanta balı amber, kekik balı yeşilimsi olabilir. Çiçeklerin nektar kompozisyonu, flavonoidler, fenolik bileşikler, mineraller, balın rengini ve aromasını belirler. "Muhtelif elvân" tabiri, bal arısının çeşitli botanik kaynaklardan tek bir madde değil, yüzlerce farklı bal varyetesi ürettiğini doğrudan ifade eder.
4. İnsanlar için şifa. 1990'lardan itibaren yapılan onlarca klinik araştırma balın yara iyileştirici, antibakteriyel ve antioksidan özelliklerini ispatladı. Yeni Zelanda manuka balı, FDA tarafından medikal yara bakımı için onaylı bir tıbbi maddedir. Balın etkisi şu mekanizmalara dayanır: (a) yüksek osmotik basınç (suyu çekerek bakterileri dehidrate eder); (b) düşük pH (3.2-4.5); (c) glukoz oksidaz enziminin sürekli ürettiği seyreltik hidrojen peroksid; (d) bitki kaynaklı methylglyoxal (manuka); (e) bee defensin-1 antimikrobik peptidi.
İmâm Buhârî'nin rivayet ettiği hadiste, karnı bozulan bir adama Hz. Peygamber (s.a.v) bal içirilmesini emretmiş; "Allah doğru söyledi, kardeşinin karnı yalan söyledi" buyurmuştur, âyetin pratik bir tatbiki.
Bal kimyası: ~80% şeker (fruktoz + glukoz), ~17% su, geri kalanı 200+ biyoaktif bileşik (flavonoidler, fenolik asitler, enzimler, invertase, glucose oxidase, catalase). Manuka balının MGO (methylglyoxal) içeriği 100-1000+ mg/kg arası, antibakteriyel etkinin kalbi. Karl von Frisch (Nobel 1973) waggle dance ile arıların navigasyon dilini çözdü.
- Karl von Frisch, The Dance Language and Orientation of Bees (1967)
- Mandal & Mandal, Honey: its medicinal property and antibacterial activity (Asian Pac. J. Trop. Biomed., 2011)
- Buhârî, Sahîh, Tıb 4, "kardeşinin karnı yalan söyledi" hadisi
- miracles-of-quran.com
