Bitkilerin Görünmez Işıması, Klorofil Floresansı

Nûr sûresi 35. âyet, meşhur "âyetü'n-nûr", Allah'ın nurunu çok katmanlı bir teşbihle anlatır: "Allah göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali, içinde lamba bulunan bir kandil yuvası gibidir; lamba bir cam fânûs içindedir; fânûs sanki inci gibi parlak bir yıldızdır; mübârek bir ağaçtan, ne doğuya ne batıya âit olmayan bir zeytin ağacından tutuşturulur. Yağı neredeyse, ateş dokunmasa bile ışık verir. Nur üstüne nurdur. Allah dilediğini nuruna iletir."

Âyetin kelimesi kelimesine bilimsel olarak okunması teşbihin asıl maksadına aykırıdır, burada anlatılan ilk önce ilâhî hidâyet nurudur. Lâkin Kur'ân'ın teşbihlerindeki incelik, asla bilinmez bir tabiat hakikatine de telmihte bulunabilir; "yağın ateş dokunmasa da ışık vermesi" ifadesi, bitki dokularının kendi başına bir zayıf ışıma kaynağı olabileceği fikrini doğurmuştur.

Modern fotobiyoloji bu fikri iki ayrı pencereden doğrular:

1. Klorofil floresansı. Bitkiler güneş ışığını emdiğinde, fotosentez verimi %100 değildir; emilen fotonların yaklaşık %1-2'si kırmızı dalga boyunda (685-740 nm) yeniden yayınlanır. Buna klorofil-a floresansı denir. Yani her yeşil yaprak, gözle görülmeyecek kadar zayıf bir kırmızı ışıkla sürekli ışıldar. Bu floresans o kadar belirgindir ki, NASA ve ESA uyduları (GOSAT, OCO-2, TROPOMI) yörüngeden bütün dünyanın fotosentez aktivitesini SIF, solar-induced fluorescence olarak haritalandırabilmektedir. Yâni Kur'ân'ın "yağı, ateş dokunmasa bile ışık verir" tâbiri, modern terimle yaprağın endüklenmemiş floresansına dahi uygulanabilir.

2. Biyolüminesans ve ultra-zayıf foton emisyonu (UPE). 1923'te Aleksander Gurwitsch'in keşfettiği ve sonradan biyofotonlar olarak adlandırılan olgu, canlı dokuların yaşam aktiviteleri sırasında çok zayıf morötesi-görünür foton emisyonu yaptığını gösterdi. Hücresel solunum sırasında oluşan reaktif oksijen türleri lipidleri ve proteinleri uyarılmış elektronik hâle getirir; bu hâlden temele dönerken hassas fotomultiplier ile sayılabilen tek tek fotonlar yayınlanır. Bitki fideleri ve bazı mantarlar (Mycena chlorophos, Omphalotus japonicus) ise gerçekten göze görünür biyolüminesans üretir, luciferin/luciferase enzim sistemi ile.

3. Zeytinin biyokimyâsal stabilitesi. Âyetin "ne doğulu ne batılı" tâbiri klâsik tefsirde bağın güneşe açıklığı olarak yorumlanır; modern besin kimyası ise zeytin yağındaki yüksek tekli doymamış yağ (oleik asit ~%75) ve oleuropein içeriğinin yağın kendiliğinden oksidatif kararlılığını sağladığını gösterir. Bütün bu inceliklerle birlikte âyetin maksat-ı aslîsi yine teşbîhî kalır: zeytinin saf ışığı, ilâhî hidâyetin temizliğine bir aynalıktır.