وهو الذي أنزل من السماء ماء فأخرجنا به نبات كل شيء فأخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا ومن النخل من طلعها قنوان دانية وجنات من أعناب والزيتون والرمان مشتبها وغير متشابه ۗ انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه ۚ إن في ذلكم لآيات لقوم يؤمنون
"Gökten suyu indiren O'dur. Onunla her çeşit bitkiyi çıkardık, o bitkiden bir yeşillik çıkardık, ondan da birbiri üzerine binmiş taneler; hurmanın tomurcuğundan sarkan salkımlar, üzüm bağları, zeytin ve nar (bahçeleri) çıkarıyoruz. (Bunların) kimi birbirine benzer, kimi benzemez. Bunlar meyvelendikleri zaman meyvelerinin olgunlaşmasına bakın! Bunlarda inanan bir toplum için ibretler vardır."
الذي جعل لكم من الشجر الأخضر نارا فإذا أنتم منه توقدون
"Size o yeşil ağaçtan bir ateş yapan O'dur. Şimdi siz ondan tutuşturmaktasınız."
En'âm sûresi 99. âyet, suyun yeryüzüne inişinden başlayıp meyvenin tabakta belirmesine kadar geçen mucizevî zinciri tek bir cümlede özetler: "Gökten su indiren O'dur. Onunla her şeyin filizini çıkardık. Ondan bir yeşillik (hadıran) çıkardık ki, ondan birbirine binmiş tâneler çıkarıyoruz; hurmanın tomurcuğundan sarkan salkımlar; üzüm, zeytin ve nar bahçeleri, biri birine benzer ve benzemez. Meyve verdiklerinde meyvelerine ve olgunlaşmalarına bakın. Şüphesiz bunda îmân eden bir kavim için âyetler vardır."
Âyetin botaniği şudur: tohumdan ilk çıkan filiz, yapraklarını açtığında yeşil bir doku olur. Sonra bu yeşillikten danecikler (mütekâbiyen ifade ile "habben mütrâkiben", birbirine binmiş tâneler) meydana gelir. Yani tâne, yeşilden çıkar. Bu sıralama yedinci asırda câhili Arabın bildiği bir gerçek olabilir mi? Hayır, çünkü tâneler tabaktaki kuru hâlleriyle bilinirdi; "tânenin yeşil bir levhadan çıktığı" fikri ancak bitkinin yetişmesini dikkatle gözleyenin görebileceği bir bağdır.
Modern biyokimya, bu yeşil rengin sırrını klorofil molekülünde bulur. Klorofil, magnezyum atomu çevresinde dizilmiş porfirin halkasıyla kırmızı ve mavi ışığı emer, yeşili yansıtır; bu yüzden bitki gözümüze yeşil görünür. Klorofilin emdiği fotonlar fotosistem II ve fotosistem I adı verilen iki devrede su moleküllerini parçalar (oksijen yan ürün olarak salınır), karbondioksiti glukoza çevirir. Glukoz, sonra nişasta olarak buğday tânesinde, mısır koçanında, pirinç tohumunda depolanır. Yâni âyetin "yeşilden tâne" sıralaması, fotosentezin biyokimyasal akışıyla bire bir uyumludur: klorofil → glukoz → tâne.
Yâ-Sîn 80. âyet ise "yeşil ağaçtan size ateş çıkaran"dır, yine yeşilliğin kimyâsal enerjinin kaynağı oluşuna açık bir telmih. Yeşil yaprakta depolanan glukoz sonra odun, sonra ateş olur. Bütün dünyadaki fosil yakıtlar (kömür, petrol, doğal gaz) milyonlarca yıl önce yaprakların absorbe ettiği güneş enerjisinin fosilleşmiş kimyâsal hâlidir.
Benzer ve benzemez meyvelerin aynı topraktan, aynı sudan çıkıp ayrı ayrı tatlarla, ayrı renklerle, ayrı vitamin profilleriyle olgunlaşması, Bediüzzaman'ın ifadesiyle "her bir meyve, ağacın ve âlemin küçük bir fihristidir."
Fotosentez: 6 CO₂ + 6 H₂O + ışık enerjisi → C₆H₁₂O₆ + 6 O₂. Klorofil-a maksimum absorpsiyon: 430 nm (mavi) ve 662 nm (kırmızı); 500-550 nm (yeşil) yansıtılır. Dünya yıllık net birincil üretim: ~104.9 petagram karbon (Field et al., 1998, Science). Bütün gıda zinciri ve fosil yakıtlar bu süreçten çıkar.
- Field et al., Primary production of the biosphere (Science, 1998)
- Blankenship, Molecular Mechanisms of Photosynthesis, 2nd ed. (2014)
- Elmalılı M. Hamdi Yazır, Hak Dîni Kur'ân Dili, En'âm 99 tefsiri
