تسبح له السماوات السبع والأرض ومن فيهن ۚ وإن من شيء إلا يسبح بحمده ولكن لا تفقهون تسبيحهم ۗ إنه كان حليما غفورا
"Yedi gök, yer ve bunların içinde bulunanlar, Allah'ı tesbih ederler. O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir varlık yoktur. Fakat siz, onların tesbihlerini iyi anlamazsınız. Şüphesiz O, halimdir çok bağışlayandır."
ويسبح الرعد بحمده والملائكة من خيفته ويرسل الصواعق فيصيب بها من يشاء وهم يجادلون في الله وهو شديد المحال
"Gök gürültüsü O'na hamd ile, melekler de O'nun korkusundan dolayı O'nu tesbih ederler. O yıldırımlar gönderir, onunla dilediğini çarpar. Onlar Allah hakkında mücadele edip duruyorlar. Oysa Allah'ın çarpması pek çetindir."
ألم تر أن الله يسجد له من في السماوات ومن في الأرض والشمس والقمر والنجوم والجبال والشجر والدواب وكثير من الناس ۖ وكثير حق عليه العذاب ۗ ومن يهن الله فما له من مكرم ۚ إن الله يفعل ما يشاء ۩
"Görmedin mi, göklerdeki kimseler, yerdeki kimseler, güneş, ay ve yıldızlar, dağlar, ağaçlar, bütün hayvanlar ve insanlardan birçoğu hep Allah'a secde ediyor. Birçoğunun üzerine de azab hak olmuştur. Allah kimi hor ve hakir kılarsa artık ona ikram edecek yoktur. Şüphesiz Allah dilediği şeyi yapar."
İsrâ sûresi 44. âyet, mâdun-i akıl gibi görünen mahlûkâtın da Hâlık'ı ile bir münasebeti olduğunu beyân eder: "Yedi gök, yer ve onlarda olanlar, O'nu tesbih eder. Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin; lâkin siz onların tesbihini idrâk edemezsiniz." Hac sûresi 18: "Görmedin mi ki göklerde olanlar, yerde olanlar, güneş, ay, yıldızlar, dağlar, ağaçlar, hayvanlar ve insanların çoğu Allah'a secde ediyor." Klâsik tefsirler bu âyetleri "lisân-ı hâl" tesbihi, varlığın diliyle değil hâliyle Hâlık'a delâleti, şeklinde anlatmıştır.
Modern bitki biyolojisi, son kırk yılda bu "hâl" lisanına şaşırtıcı bir somut boyut eklemiştir: bitkiler birbirleriyle konuşur, böceklerle haberleşir, hattâ hücresel "ağrı" sinyalleri gönderir.
1. Uçucu organik bileşikler (VOC). 1983'te David Rhoades, akçaağaçların yapraklarının böcek saldırısına uğradığında havaya metil jasmonat ve yeşil yaprak uçucularını saldıklarını, komşu sağlam ağaçların bu kimyasal sinyali alıp savunma maddelerini (tanin, terpenoid) ön-üretime başladığını gösterdi. Yâni bir ağaç saldırı altındayken çevresindeki sağlam ağaçları uyarır. Bu olgu bugün plant communication olarak ders kitaplarındadır.
2. Mikoriza interneti. Suzanne Simard'ın araştırmaları, orman zemininde köklerin mikorizal mantar ağıyla birbirine bağlandığını, ana ağaçların (mother trees) genç fidelere şeker ve azot ilettiğini, hattâ yaralı bir ağacın diğerlerine elektriksel uyarı yolladığını ispatlamıştır. Halk arasında "wood wide web" denilen bu sistem, ormanın bütünleşik bir organizma gibi davrandığını gösterir.
3. Elektriksel sinyaller. Domates ve Arabidopsis bitkilerinde Edward Farmer'ın laboratuvarı, bir yaprağın yaralanmasının saniyeler içinde diğer yapraklara elektriksel dalga (varyasyon potansiyeli) ile ulaştığını ölçtü. Bu sinyaller hayvan sinir sistemindeki iletime şaşırtıcı şekilde benzer; glutamat reseptör benzeri (GLR) kanalları aracılığıyla iletilir.
4. Akustik tepki. 2019'da Tel Aviv Üniversitesi (Hadany lab.), akşamçiçeğinin (Oenothera drummondii) arı vızıltısı duyduğunda 3 dakika içinde nektarındaki şeker oranını %20 artırdığını gösterdi. Bitki "kulağı" çiçeğin kâse şeklidir; titreşimi mekanik olarak algılar.
5. Susuz bitkilerin "çığlığı". Aynı laboratuvar 2023'te (Khait et al., Cell) susuz veya kesik bitkilerin 20-100 kHz ultrasonik tıkırtılar çıkardığını mikrofonla kayıt etti, insan kulağının üstünde, ama yarasalar, fareler ve bazı böcekler için işitilebilir bir frekansta.
Bediüzzaman Mektûbât'ta der ki: "Her şey lisân-ı hâl ile Hâlık'ını tesbih eder. Bir çiçek, açılışıyla bir hamddir; bir ağaç, semâya el açışıyla bir duâdır." Modern biyofizik, bu "hâl tesbihi"nin moleküler ve elektriksel bir altyapıya da sahip olduğunu gösteriyor.
Khait et al. (2023, Cell): susuz tütün ve domates bitkileri saatte ~35 ultrasonik klik (40-80 kHz) çıkarır. Farmer & Mousavi (2013, Nature): Arabidopsis'te yaranma sinyali GLR3.3/3.6 kanalları üzerinden 1 cm/sn hızla iletilir. Simard'ın çalışmaları (1997+, Nature) mikorizal karbon transferini izotop etiketleme ile ispatladı.
- Khait et al., Sounds emitted by plants under stress (Cell, 2023)
- Toyota et al., Glutamate triggers long-distance, calcium-based plant defense signaling (Science, 2018)
- Suzanne Simard, Finding the Mother Tree (2021)
- Bediüzzaman Said Nursî, Mektûbât, 24. Mektup
