۞ وهو الذي مرج البحرين هذا عذب فرات وهذا ملح أجاج وجعل بينهما برزخا وحجرا محجورا
"Birinin suyu tatlı ve susuzluğu giderici, diğerininki tuzlu ve acı iki denizi salıveren ve aralarına bir engel, aşılmaz bir serhat koyan O'dur."
بينهما برزخ لا يبغيان
"Fakat aralarında bir engel vardır, birbirlerine geçip karışmıyorlar."
وما يستوي البحران هذا عذب فرات سائغ شرابه وهذا ملح أجاج ۖ ومن كل تأكلون لحما طريا وتستخرجون حلية تلبسونها ۖ وترى الفلك فيه مواخر لتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون
"Hem iki deniz eşit olmuyor. Şu tatlı, hararet keser, içerken (boğazdan) kayar; şu da tuzlu, yakar kavurur. Bununla beraber her birinden taze bir et yersiniz ve bir ziynet çıkarır, giyinirsiniz. Allah'ın lütfundan nasib arayasınız diye suyu yara yara giden gemileri de görürsün. Gerek ki şükredeceksiniz."
"O, iki denizi birbirine salıverendir; biri tatlı, susuzluğu giderici, diğeri tuzlu ve acıdır. Aralarına bir engel ve aşılmaz bir set koymuştur." (Furkân 53)
"İki denizi birbirine kavuşmak üzere salıverdi. Aralarında bir berzah vardır, birbirine geçip karışmazlar." (Rahmân 19-20)
"İki deniz aynı değildir: Biri tatlı, susuzluk giderici, içimi kolaydır; diğeri tuzlu ve acıdır. Hepsinden taze et yersiniz ve takındığınız süs eşyasını çıkarırsınız..." (Fâtır 12)
Klasik müfessirler bu âyetleri çoğunlukla mecâzî yorumladıysa da modern oşinografi, kelimenin maddî mânâsında da hayret verici doğruluğu ortaya koymuştur:
Halokline (yunca: hals = tuz + klinein = eğimli), su kütleleri arasında tuzluluk farkından kaynaklanan keskin bir geçiş tabakasıdır. Bu tabakanın iki tarafındaki sular yoğunluk farkı yüzünden kolayca karışmaz, sanki aralarında "görünmez bir duvar" varmış gibi davranır.
En çarpıcı örnek Cebelitârık Boğazı'dır: Atlas Okyanusu'nun yoğun tuzlu suyu (% 36 tuzluluk) ile Akdeniz'in daha az tuzlu suyu (%38, fark ters yönde) arasında, dalgıçların elini sürebileceği görünür bir geçiş tabakası mevcuttur. Jacques Cousteau 1962'de bu tabakayı kameraya çekti ve şöyle dedi: "İki denizin birbirine karışmadığını gördüm; sanki aralarında bir membran vardı."
Mississippi Nehri'nin Meksika Körfezi'ne döküldüğü ağız, Amazon'un Atlantik'e döküldüğü mahal ve Kuzey Buz Denizi'nin 150 metre kalınlığındaki halokline tabakası da aynı fenomeni gösterir. Tatlı su, tuzlu suyun üzerinde berzâh teşkil ederek yüzer; aşağıdaki tuzlu su yukarıya, yukarıdaki tatlı su aşağıya geçemez, sâdece sınırlı difüzyon vardır.
Fâtır 12'deki incelik şudur: Âyet "her ikisinden de taze et yersiniz ve takı çıkarırsınız" der. Modern biyolojide tatlı su balıkları (sazan, alabalık) ve tuzlu su balıkları (uskumru, levrek) farklı osmoregülasyon mekanizmalarına sahiptir; aynı balık her iki suda yaşayamaz, istisnâ olan somon, yılan balığı gibi türler husûsî adaptasyon geliştirmiştir. Yâni "her ikisinden et" ifâdesi iki ayrı ekosistemi vurgular.
Ayrıca yalnızca tuzlu sudan inci ve mercan çıkar; bu da âyetin "takı eşyâsı" tâbirinin tatlı suya değil sâdece tuzlu suya âit olduğunu gösterir, Rahmân 22'de daha açık olarak "ikisinden inci ve mercan çıkar" dendikten sonra Beyzâvî tefsiri bunu "ikisinden" tâbiri ile sâdece tuzludan kasdettiğini söyler.
1400 yıl evvel çölde yaşayan Hz. Muhammed (asm) deniz dalmamıştı, akustik yoğunluk ölçümü yapmamıştı, fakat Kur'ân iki suyun arasındaki "berzâh"ı kat'î ifâde etmiştir.
Halokline tipik tuzluluk gradyanı: 0.5-2 PSU/metre. Kuzey Buz Denizi halokline'i ~150 m derinlikte, Cousteau-keşif noktası Cebelitârık 80-100 m. Yoğunluk farkı (Δρ/ρ ≈ 0.002-0.005) Kelvin-Helmholtz instabilitesini bastırır; karışım sâdece çift-difüzyon (double-diffusive convection) ile sınırlı kalır. Beraberindeki termoklin (sıcaklık) ve piknoklin (yoğunluk) tabakaları bu bariyeri pekiştirir.
- NOAA, Salinity and Density Stratification
- Cousteau, J. (1962), Documentary on Strait of Gibraltar
- Pickard, G. L. & Emery, W. J., Descriptive Physical Oceanography (2016)
- miracles-of-quran.com, Halocline
