أولم يروا أنا نأتي الأرض ننقصها من أطرافها ۚ والله يحكم لا معقب لحكمه ۚ وهو سريع الحساب
"Görmüyorlar mı ki, biz yeri etrafından eksiltip duruyoruz. Allah öyle hükmeder ki, O'nun hükmünü engelleyecek kimse yoktur. O çok hızlı hesap görür."
بل متعنا هؤلاء وآباءهم حتى طال عليهم العمر ۗ أفلا يرون أنا نأتي الأرض ننقصها من أطرافها ۚ أفهم الغالبون
"Doğrusu biz o kâfirleri ve atalarını yaşattık, hatta o ömür onlara uzun geldi. Fakat şimdi memleketlerini her yandan eksilttiğimizi görmüyorlar mı? O halde üstün gelen onlar mıdır?"
وترى الجبال تحسبها جامدة وهي تمر مر السحاب ۚ صنع الله الذي أتقن كل شيء ۚ إنه خبير بما تفعلون
"Sen dağları görürsün de, yerinde durur sanırsın. Oysa onlar bulutun yürümesi gibi yürümektedirler. Bu, her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır. Şüphesiz ki O, yaptıklarınızdan tamamıyla haberdardır."
Ra'd sûresi 41: "Bizim, yere gelip onu uçlarından (etrâfihâ) eksilttiğimizi görmediler mi?"
Enbiyâ 44: "Bizim o yere gelip etrafından eksilttiğimizi görmüyorlar mı?"
Klâsik müfessirler bu âyeti birkaç vech ile açıklamıştır: (1) İslâm fütûhatıyla kâfir topraklarının daralması, (2) ölümlerle yer halkının azalması, (3) yerin coğrafî olarak değişmesi. Modern jeoloji üçüncü mânâya parlak bir tasdîk getirdi.
Levha tektoniği (Wegener 1912, Hess 1962): Alfred Wegener kıtaların bir zamanlar Pangaea adlı tek bir kara kütlesi olduğunu, sonradan ayrıldığını öne sürdü. Harry Hess okyanus tabanı yayılması (sea-floor spreading) hipoteziyle bunun mekanizmasını açıkladı. Bugün GPS ölçümleri bu hareketi yıllık milimetre-santimetre hassasiyetle ölçer:
- Atlantik orta sırtı: yılda 2.5 cm açılma
- Doğu Pasifik yükseltisi: yılda 15 cm
- Hint levhası → Avrasya: yılda 5 cm yaklaşma
- Pasifik levhası → Kuzey Amerika: yılda 3-4 cm kayma
"Etrâfından eksiltme" ne demek: Levha kenarlarında üç temel hareket vardır:
- Yapıcı sınırlar (divergent): Yeni okyanus kabuğu doğar.
- Yıkıcı sınırlar (convergent / subdüksiyon): Bir levha öbürünün altına dalıp manto içinde eriyerek yok olur. Pasifik halkası boyunca yılda yaklaşık 3 km² okyanus kabuğu gerçekten eksilir.
- Dönüşüm sınırlar (transform): İki levha yan yana kayar (San Andreas).
Yerin yarıçapı küçülüyor mu? Bazı XIX-XX. yüzyıl jeofizikçileri (Carey, Hilgenberg) "expanding earth" hipoteziyle yerin büyüdüğünü, başkaları (Hilgenberg karşıtları) küçüldüğünü öne sürdü. Bugünkü kabûl: yer hacmi sâbit, ama kabuk yüzeyinde sürekli bir tüketme-üretme dengesi var. Subdüksiyon zonlarında yıllık 3-5 km³ kabuk mantoya iner. Soğuyan iç çekirdeğin kristalleşmesiyle yer yarıçapının jeolojik zaman ölçeğinde milimetreler mertebesinde küçüldüğü ölçülmüştür (NASA JPL).
VII. yüzyıl insanı için yer "sâbit ve değişmez" idi. "Etrafından eksiltiyoruz" beyânı, ancak XX. yüzyıl tektonik devrimiyle anlam kazandı.
Plate Tectonics Theory: Wegener 1912 (Die Entstehung der Kontinente), Hess 1962 (sea-floor spreading), Vine-Matthews 1963 (manyetik anomaliler). Toplam 7 büyük + 8 orta levha. Subdüksiyon hızı: ortalama 6 cm/yıl. NASA Space Geodesy (VLBI, GPS, SLR) levha hareketlerini sub-mm hassasiyetle ölçer.
- USGS, This Dynamic Earth
- Wegener A., Die Entstehung der Kontinente und Ozeane (1915)
- NASA JPL, Plate Motion Model NNR-MORVEL56
