أولم يروا أنا نأتي الأرض ننقصها من أطرافها ۚ والله يحكم لا معقب لحكمه ۚ وهو سريع الحساب
"Görmediler mi ki biz yere geliriz, onu uçlarından eksiltiriz. Allah hükmeder; O'nun hükmünü geri çeviren yoktur. O, hesabı hızlı olandır."
بل متعنا هؤلاء وآباءهم حتى طال عليهم العمر ۗ أفلا يرون أنا نأتي الأرض ننقصها من أطرافها ۚ أفهم الغالبون
"Doğrusu, onları ve babalarını yararlandırdık, ömür kendi üzerlerine uzayıncaya kadar. Görmezler mi ki, yere geliriz, onu uçlarından eksiltiriz. Galip olanlar onlar mı?"
وترى الجبال تحسبها جامدة وهي تمر مر السحاب ۚ صنع الله الذي أتقن كل شيء ۚ إنه خبير بما تفعلون
"Dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutun geçişi gibi geçerler. Bu, her şeyi sağlam yapan Allah'ın işidir. O, yaptıklarınızdan Habîr'dir."
Ra'd suresi 41: "Bizim, yere gelip onu uçlarından (etrafıha) eksilttiğimizi görmediler mi?"
Enbiya 44: "Bizim o yere gelip etrafından eksilttiğimizi görmüyorlar mı?"
Klasik müfessirler bu âyeti birkaç vech ile açıklamıştır: (1) İslâm fütuhatıyla kâfir topraklarının daralması, (2) ölümlerle yer halkının azalması, (3) yerin coğrafî olarak değişmesi. Modern jeoloji üçüncü mânâya parlak bir tasdik getirdi.
Levha tektoniği (Wegener 1912, Hess 1962): Alfred Wegener kıtaların bir zamanlar Pangaea adlı tek bir kara kütlesi olduğunu, sonradan ayrıldığını öne sürdü. Harry Hess okyanus tabanı yayılması (sea-floor spreading) hipoteziyle bunun mekanizmasını açıkladı. Bugün GPS ölçümleri bu hareketi yıllık milimetre-santimetre hassasiyetle ölçer:
- Atlantik orta sırtı: yılda 2.5 cm açılma
- Doğu Pasifik yükseltisi: yılda 15 cm
- Hint levhası → Avrasya: yılda 5 cm yaklaşma
- Pasifik levhası → Kuzey Amerika: yılda 3-4 cm kayma
"Etrafından eksiltme" ne demek: Levha kenarlarında üç temel hareket vardır:
- Yapıcı sınırlar (divergent): Yeni okyanus kabuğu doğar.
- Yıkıcı sınırlar (convergent / subduksiyon): Bir levha öbürünün altına dalıp manto içinde eriyerek yok olur. Pasifik halkası boyunca yılda yaklaşık 3 km² okyanus kabuğu gerçekten eksilir.
- Dönüşüm sınırlar (transform): İki levha yan yana kayar (San Andreas).
Yerin yarıçapı küçülüyor mu? Bazı XX. yüzyıl jeofizikçileri (Carey, Hilgenberg) "expanding earth" hipoteziyle yerin büyüdüğünü, başkaları küçüldüğünü öne sürdü. Bugünkü kabul: yer hacmi sabit, ama kabuk yüzeyinde sürekli bir tüketme-üretme dengesi var. Subduksiyon zonlarında yıllık 3-5 km³ kabuk mantoya iner. Soğuyan iç çekirdeğin kristalleşmesiyle yer yarıçapının jeolojik zaman ölçeğinde milimetreler mertebesinde küçüldüğü ölçülmüştür (NASA JPL).
VII. yüzyıl insanı için yer "sabit ve değişmez" idi. "Etrafından eksiltiyoruz" beyanı, ancak XX. yüzyıl tektonik devrimiyle anlam kazandı.
Plate Tectonics Theory: Wegener 1912 (Die Entstehung der Kontinente), Hess 1962 (sea-floor spreading), Vine-Matthews 1963 (manyetik anomaliler). Toplam 7 büyük + 8 orta levha. Subduksiyon hızı: ortalama 6 cm/yıl. NASA Space Geodesy (VLBI, GPS, SLR) levha hareketlerini sub-mm hassasiyetle ölçer.
- USGS, This Dynamic Earth
- Wegener A., Die Entstehung der Kontinente und Ozeane (1915)
- NASA JPL, Plate Motion Model NNR-MORVEL56
