Fay Hatları ve Levha Tektoniği

Târık sûresi 12: "Yarılma sahibi (zâti's-sad') yere yemîn olsun." Mürselât 10: "Dağlar ufalandığı zaman." Vâkıa 5-6: "Dağlar didik didik parçalanıp savrulan toz olduğu zaman."

Bu âyetler hem âhiret sahnesini, hem de bugün yer kabuğunda işleyen jeolojik süreçleri tarif eder. Sad' kelimesi (yarık, çatlak) Arapça'da bir kayanın çatlaması için kullanılan teknik bir kelimedir.

Fay (fault) nedir: Yer kabuğunda, iki kaya kütlesinin birbirine göre kaymasını sağlayan kırık düzlemidir. Fay boyunca biriken gerilim sürtünmeyi yendiğinde ânî kayma olur, bu depremtir. Fayların tipleri:

1. Doğrultu atımlı (strike-slip): İki kütle yan yana kayar (Kuzey Anadolu Fayı, San Andreas).
2. Normal fay: Çekme gerilimiyle bir blok düşer (Ege rift sistemi, Doğu Afrika).
3. Ters fay / bindirme: Sıkışma ile bir blok diğeri üzerine biner (Himalaya Main Frontal Thrust).

Türkiye'nin durumu: Türkiye Anadolu levhası, kuzeyde Avrasya'dan Kuzey Anadolu Fayı (KAF), doğuda Arabistan'dan Doğu Anadolu Fayı (DAF) ile ayrılır. KAF 1.500 km uzunlukta, San Andreas'la birlikte dünyanın en aktif iki doğrultu atımlı fayından biridir. Yıllık 20-25 mm sağ-yanal kayma.

Levha sayıları: Yer kabuğu 7 büyük (Pasifik, Avrasya, Afrika, Kuzey Amerika, Güney Amerika, Hint-Avustralya, Antarktika), 8 orta ve onlarca küçük levhaya bölünmüştür. Sınır boyu toplamı yaklaşık 60.000 km, sürekli işleyen bir devasa kırık ağı.

Pasifik Ateş Halkası: Dünyadaki M>5 depremlerin %90'ı, aktif volkanların %75'i bu halkanın çevresinde olur. Subdüksiyon zonları boyunca okyanus kabuğu manto içine dalar; sürtünme megathrust deprem ve volkanik aktivite üretir.

Sismik enerji: Bir M7 deprem yaklaşık 30 megaton TNT enerjiye eşittir. Yerin günlük titreşim spektrumunda sürekli düşük seviyeli arka plan gürültüsü ölçülür, yer kabuğu hiç durmaz, sürekli hareket halindedir.

VII. yüzyılda yerin "sâkin ve durgun" olduğu sanılırdı. Kur'ân yere "yarılma sahibi" diye yemin eder, bugün GPS uyduları her gün bu yarıkların hareketini milimetre hassasiyetle ölçer.