وجعلنا في الأرض رواسي أن تميد بهم وجعلنا فيها فجاجا سبلا لعلهم يهتدون
"Yeryüzü onları sallamasın diye orada sabit dağlar yarattık; doğru yolu bulabilsinler diye de orada geniş geçitler, yollar açtık."
وألقى في الأرض رواسي أن تميد بكم وأنهارا وسبلا لعلكم تهتدون
"Yere, sizi sallamasın diye sabit dağlar attı; ırmaklar ve yollar da kıldı, umulur ki hidâyet bulursunuz."
خلق السماوات بغير عمد ترونها ۖ وألقى في الأرض رواسي أن تميد بكم وبث فيها من كل دابة ۚ وأنزلنا من السماء ماء فأنبتنا فيها من كل زوج كريم
"Gökleri, gördüğünüz direkler olmaksızın yarattı; yere de sizi sallamasın diye sabitler attı, orada her canlıdan yaydı. Gökten de su indirdik, orada her kerîm eşten bitirdik."
Nebe suresi 6-7: "Biz yeri bir dosek, daglari da kaziklar (evtaden) yapmadik mi?"
Enbiya 31: "Yeryuzunde, onlari sarsmasin diye sabit daglar yarattik."
Nahl 15: "Sizi sarsmasin diye yere saglam daglar (revasiye) cakti."
Evtad kelimesi Arapca'da "cadir kazigi, yere cakilan iri kazik" manasindadir. Bedevi Arabi cadir kurarken kazigin gorunen kisminin kucuk, gomulu kisminin buyuk oldugunu bilirdi. Kur'an daglari bu kelimeyle tarif eder. Bu siradan bir benzetme degil, jeolojik bir hakikat tarifidir.
Izostazi prensibi (Airy 1855, Pratt 1854): Daglarin yerin altina dogru kok (root) saldigi, XIX. yuzyil ortasinda G. B. Airy tarafindan kesfedildi. Himalayalar'in cekim olcumleri beklenenden dusuk cikiyordu. Airy bunu, dagin altinda daha hafif kabuk malzemesinin manto icine kazik gibi battigini one surerek acikladi.
Modern sismolojiyle olculen kok derinlikleri:
- Himalayalar: yuzey 8.8 km, kok 70-75 km (oran ~1:8)
- Andlar: yuzey 7 km, kok 65 km
- Alpler: yuzey 4.8 km, kok 55 km
Bir dagin gorunen kismi, gercek kutlesinin yalnizca %10-15'idir. Tipki bir buz dagi veya cakilmis kazik gibi, buyuk kismi altta gizlidir.
Sarsmasin diye: Modern levha tektoniginde dag silsileleri, levha kenarlarinda olusan basincin enerjisini soguran tampon bolgelerdir. Himalayalar Hint levhasinin Avrasya'ya saniyede 5 cm hizla carpmasiyla yukselir. Eger bu enerji dag olusumuyla emilmeseydi, kitanin ic kisimlarinda cok daha siddetli depremler olurdu. Kitasal kabugun stabilitesi, izostatik denge altindaki bu koklerle saglanir.
VII. yuzyil Arabi dagin altini olemezdi; onun icin dag sadece "yuksek bir tas kutlesi"ydi. "Kaziklar" mecazi, ancak XIX. yuzyil jeofizigiyle anlasilan bir tarifdir.
Airy izostazi modeli: kitasal kabuk (~2.7 g/cm³) yogun manto (3.3 g/cm³) uzerinde yuzer. Dag yuksekligi h ise kok derinligi H ≈ 6.7h. CRUST 1.0 sismik modelinde Himalaya kabuk kalinligi 70-80 km, Tibet platosu altinda 80 km. Mohorovicic sureksizligi olcumleri kazik benzetmesini dogrular.
- USGS, Mountain building and isostasy
- Press F. & Siever R., Earth (W.H. Freeman, 5th ed.)
- Naveed A., Geological Concept of Mountains in the Quran (1995)
