ألم تر أن الله أنزل من السماء ماء فأخرجنا به ثمرات مختلفا ألوانها ۚ ومن الجبال جدد بيض وحمر مختلف ألوانها وغرابيب سود
"Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi. Biz onunla renkleri başka başka meyveler çıkardık. Dağlarda da yollar, beyazlı kırmızılı çeşitli renklerde ve kapkara topraklar var."
أنزل من السماء ماء فسالت أودية بقدرها فاحتمل السيل زبدا رابيا ۚ ومما يوقدون عليه في النار ابتغاء حلية أو متاع زبد مثله ۚ كذلك يضرب الله الحق والباطل ۚ فأما الزبد فيذهب جفاء ۖ وأما ما ينفع الناس فيمكث في الأرض ۚ كذلك يضرب الله الأمثال
"Gökten bir su indirdi de vadiler, kendi miktarlarınca sel olup aktılar. Sel de suyun yüzüne çıkan bir köpük yüklendi. Bir zinet eşyası veya bir değerli mal yapmak için, ateşte üzerini körükledikleri madenlerden de onun gibi bir köpük meydana gelir. İşte Allah hak ile batılı böyle çarpıştırır. Fakat köpük atılır gider, insanlara faydası olan ise yerde kalır. İşte Allah böyle misaller verir."
Fâtır sûresi 27: "Görmedin mi Allah'ın gökten su indirdiğini? Onunla renkleri çeşit çeşit meyveler çıkardık. Dağlardan da beyaz, kırmızı, türlü renklerde ve simsiyah (ğarâbîb sûd) yollar (cüded) yaptık."
Cüded (yollar, çizgiler, damarlar) ve ğarâbîb sûd (kuzgunî siyah), âyet dağlarda çıplak gözle görülen farklı renklerdeki taş tabakalarını tarif eder.
Volkanik kaya renklerinin kimyâsı:
- Beyaz/açık renkli, Felsik kayalar: Yüksek silika (>%65 SiO₂), düşük demir-magnezyum. Riyolit, pomza (pumice), obsidyen, perlit. Pomza %70+ silika, gözenekli yapısı sebebiyle suyun üzerinde yüzer (yoğunluğu 0.25-0.9 g/cm³). Beyaz tüf ve pomza yatakları Kapadokya, Nevşehir bölgesinin karakteristik kayalarıdır.
- Kırmızı/kahverengi, Demir oksit boyalı: Volkanik kül ve tüflerde demir oksidasyonu hematit (Fe₂O₃, kırmızı) ve limonit (FeOOH, kahverengi) verir. Kapadokya peri bacalarındaki kırmızı tabakalar bu sebepledir. Sedimanter kırmızı çamurtaşları (red beds) da aynı kimyaya sahiptir.
- Simsiyah, Mafik/ultramafik kayalar: Bazalt, gabro, peridotit. %45-52 SiO₂, %10+ demir-magnezyum. Siyah renk piroksen, olivin ve manyetit minerallerinden gelir. Karadeniz kıyısı Giresun-Trabzon hattı, İzlanda, Hawaii lavları, Erzurum-Tendürek bazaltları örnektir.
Magma evrim serisi (Bowen reaksiyon serisi, 1922): Manto'dan çıkan birincil magma (bazaltik) soğurken farklı sıcaklıklarda farklı mineraller kristalleşir. Yüksek sıcaklıkta olivin-piroksen (siyah, ağır), düşük sıcaklıkta kuvars-feldispat (açık renk, hafif). Mağmanın hangi aşamada katılaştığı kayanın rengini belirler.
"Cüded", yollar mânâsı: Dağ yamaçlarında farklı kaya tabakaları üst üste bantlar (damarlar) halinde görünür. Bu tabakalanma:
- Lav akışı tabakalanması (pahoehoe-aa silsileleri),
- Tüf-pomza-bazalt sıralanması (volkanik silsile),
- Sedimanter tabakalanma (jeolojik zaman dilimleri),
şeklinde olabilir. Grand Canyon, Karadağ, Ararat eteklerinde bu "yollar" çıplak gözle görülür.
Pomzanın ilginç yanı: Su üstünde yüzen tek doğal kaya türüdür. Hunga Tonga 2022 patlamasından sonra Pasifik'te 150 km² yüz alanlı bir "pomza tutacı" oluştu, deniz akıntılarıyla aylarca yüzdü ve yeni mercanlara taşıyıcılık etti.
VII. yüzyıl Arabı dağların farklı renklerini görüyordu, lâkin bunun magma kimyasından kaynaklandığını bilemezdi. Âyet bu tabakalanmayı kâinâtın tasarımındaki çeşitlilik delili olarak hatırlatır.
TAS classification (Le Bas 1986): basalt 45-52% SiO₂, andesite 52-63%, dacite 63-69%, rhyolite >69%. Pumice density: 0.25-0.9 g/cm³ floats on water. Bowen 1922 reaction series. Hunga Tonga 2022 pumice raft: NASA Landsat tracked 150 km² floating raft drifting 7000+ km.
- USGS, Volcanic Rock Types
- Bowen N.L., The Evolution of the Igneous Rocks (Princeton 1928)
- Britannica, Pumice / Basalt
