ألم تر أن الله أنزل من السماء ماء فأخرجنا به ثمرات مختلفا ألوانها ۚ ومن الجبال جدد بيض وحمر مختلف ألوانها وغرابيب سود
"Görmedin mi, Allah gökten bir su indirdi, ardından onunla renkleri çeşit çeşit meyveler çıkardık. Dağlardan da yollar var; beyaz, kırmızı, renkleri başka başka. Ve simsiyah yollar da."
أنزل من السماء ماء فسالت أودية بقدرها فاحتمل السيل زبدا رابيا ۚ ومما يوقدون عليه في النار ابتغاء حلية أو متاع زبد مثله ۚ كذلك يضرب الله الحق والباطل ۚ فأما الزبد فيذهب جفاء ۖ وأما ما ينفع الناس فيمكث في الأرض ۚ كذلك يضرب الله الأمثال
"Gökten su indirdi, vadiler kendi ölçüsünce akıverdi. Sel, yüzeye kabaran bir köpük yüklendi. Süs veya geçimlik arayışıyla ateşte üzerine tutuşturdukları şeyden de benzeri bir köpük vardır. Allah, Hakk'ı ve bâtılı işte böyle vurur. Köpüğe gelince, atılan köpük olarak gider. İnsanlara fayda veren şeye gelince, yerde bekler. Allah, meselleri işte böyle vurur."
Fâtır suresi 27: "Görmedin mi Allah'ın gökten su indirdiğini? Onunla renkleri çeşit çeşit meyveler çıkardık. Dağlardan da beyaz, kırmızı, türlü renklerde ve simsiyah (garabib sud) yollar (cuded) yaptık."
Cuded (yollar, çizgiler, damarlar) ve garabib sud (kuzgunî siyah). Âyet dağlarda çıplak gözle görülen farklı renklerdeki taş tabakalarını tarif eder.
Volkanik kaya renklerinin kimyası:
- Beyaz/açık renkli, Felsik kayalar: Yüksek silika (>%65 SiO₂), düşük demir-magnezyum. Riyolit, pomza (pumice), obsidyen. Pomza %70+ silika, gözenekli yapısı sebebiyle suyun üzerinde yüzer. Kapadokya'nın karakteristik kayalarıdır.
- Kırmızı/kahverengi, Demir oksit boyalı: Volkanik kül ve tüflerde demir oksidasyonu hematit (Fe₂O₃, kırmızı) ve limonit (FeOOH, kahverengi) verir. Kapadokya peri bacalarındaki kırmızı tabakalar bu sebepledir.
- Simsiyah, Mafik/ultramafik kayalar: Bazalt, gabro, peridotit. %45-52 SiO₂, %10+ demir-magnezyum. Siyah renk piroksen, olivin ve manyetit minerallerinden gelir.
Magma evrim serisi (Bowen reaksiyon serisi, 1922): Mantodan çıkan birincil magma (bazaltik) soğurken farklı sıcaklıklarda farklı mineraller kristalleşir. Yüksek sıcaklıkta olivin-piroksen (siyah, ağır), düşük sıcaklıkta kuvars-feldispat (açık renk, hafif). Magmanın hangi aşamada katılaştığı kayanın rengini belirler.
"Cuded", yollar mânası: Dağ yamaçlarında farklı kaya tabakaları üst üste bantlar (damarlar) halinde görünür. Bu tabakalanma lav akışı, tüf-pomza-bazalt sıralanması veya sedimanter tabakalanma şeklinde olabilir.
VII. yüzyıl Arabı dağların farklı renklerini görüyordu, lâkin bunun magma kimyasından kaynaklandığını bilemezdi. Âyet bu tabakalanmayı kâinatın tasarımındaki çeşitlilik delili olarak hatırlatır.
TAS classification (Le Bas 1986): basalt 45-52% SiO₂, andesite 52-63%, dacite 63-69%, rhyolite >69%. Pumice density: 0.25-0.9 g/cm³ floats on water. Bowen 1922 reaction series. Hunga Tonga 2022 pumice raft: NASA Landsat tracked 150 km² floating raft drifting 7000+ km.
- USGS, Volcanic Rock Types
- Bowen N.L., The Evolution of the Igneous Rocks (Princeton 1928)
- Britannica, Pumice / Basalt
