Volkanlar, Yerin Ateşli Damarları

Târık sûresi 11-12: "Dönüş sahibi göğe ve yarılma sahibi (zâti's-sad') yere yemin olsun."

Sad' kelimesi Arapça'da "çatlama, yarılma, yarık" mânâsındadır. Yer yüzeyinin ne sebeple ve nerede yarıldığını VII. yüzyıl insanı bilemezdi; modern jeoloji ise yer kabuğunun fay hatları, riftler ve volkanik yarıklar boyunca sürekli yarıldığını ispatladı.

Volkanizm: yerin iç ateşinin dışa çıkışı. Yer kabuğunun altında, derinliği 100-200 km'den itibaren manto kısmen ergimiş haldedir. Bazı bölgelerde basınç düşmesi (rift zonları), su ilavesi (subdüksiyon zonları) veya manto plümleri (sıcak noktalar) sebebiyle bu ergiyik magma yüzeye doğru çıkar.

Üç temel volkan tipi:

1. Levha sınırı volkanları: Pasifik halkası (Ring of Fire), Japon, Filipin, And, Kaskad volkanları. Dünyadaki aktif volkanların %75'i burada.
2. Rift volkanları: Doğu Afrika rifti, İzlanda Mid-Atlantic sırtı.
3. Sıcak nokta volkanları: Hawaii, Yellowstone, manto plümleri sâbit, levha üstlerinden kayar.

Sayılar: Yerde şu an aktif kabul edilen 1.350 volkan vardır (Smithsonian Global Volcanism). Yıllık ortalama 50-70 volkan püskürür. Tâkip edilen en büyük tarihî patlamalar: Tambora 1815 (VEI 7), Krakatoa 1883, Pinatubo 1991, Hunga Tonga 2022.

Lav ve magma sıcaklığı: Bazaltik magma 1.000-1.250°C, riyolitik magma 700-900°C. Volkan püskürtüleri yılda atmosfere yaklaşık 250 milyon ton CO₂, 25 milyon ton SO₂ verir, uzun vâdeli iklim üzerinde belirleyici rol oynar.

Faydalı sonuçları: Volkanik topraklar (and, ada toprakları) dünyanın en verimli tarım topraklarındandır. Volkanik kayalar (pumis, obsidyen, tufa) tarih boyunca yapı ve âlet malzemesi olmuştur. Hidrotermal sistemler (jeotermal enerji) İzlanda elektriğinin %30'unu sağlar.

Yâsîn 80: "Yeşil ağaçtan size ateş çıkaran O'dur.", Bu âyet birinci derecede klorofilin enerji depolaması için olsa da, bazı müfessirler yerin ateşli iç yapısı için de işâret kabûl eder. Vâkıa 71-72: "Yaktığınız ateşi düşündünüz mü? Onun ağacını siz mi yarattınız, yoksa yaratanlar Biz miyiz?", kömür ve hidrokarbon yataklarının organik kökenine îmâ vardır.