يا أيها الناس إن كنتم في ريب من البعث فإنا خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة مخلقة وغير مخلقة لنبين لكم ۚ ونقر في الأرحام ما نشاء إلى أجل مسمى ثم نخرجكم طفلا ثم لتبلغوا أشدكم ۖ ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئا ۚ وترى الأرض هامدة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت وأنبتت من كل زوج بهيج
"Ey insanlar! Eğer öldükten sonra dirilmekten şüphede iseniz, (bilin ki) ne olduğunuzu size açıklamak için şüphesiz biz sizi topraktan, sonra nutfeden (spermadan) sonra bir alekadan (embriodan) sonra yapısı belli belirsiz bir et parçasından yaratmışızdır. Dilediğimizi belli bir süreye kadar rahimlerde tutarız. Sonra sizi bir çocuk olarak çıkartırız, sonra sizi, olgunluk çağına erişmeniz için bırakırız. Bununla beraber kiminiz öldürülür, kiminiz de önceki bilgisinden sonra, hiçbir şey bilmemek üzere, ömrünün en fena zamanına ulaştırılır. Bir de yeryüzünü görürsün ki kupkurudur; fakat biz onun üzerine su indirdiğimiz zaman, harekete geçer, kabarır ve her güzel çiftten bitkiler bitirir."
ومن آياته أنك ترى الأرض خاشعة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت ۚ إن الذي أحياها لمحيي الموتى ۚ إنه على كل شيء قدير
"Senin yeryüzünü boynu bükük, kupkuru görmen de Allah'ın kudretinin delillerindendir. Biz onun üzerine suyu indirdiğimiz zaman titreşir ve kabarır. Şüphesiz ki ona hayat veren Allah mutlaka ölüleri de diriltir. Doğrusu O'nun her şeye gücü yeter."
رزقا للعباد ۖ وأحيينا به بلدة ميتا ۚ كذلك الخروج
"Bunları kullara rızık olması için (yetiştirmekteyiz). O su ile ölü bir toprağa can verdik, işte hayata çıkış da böyledir."
Hac sûresi 5: "**...Ey insanlar! Eğer öldükten sonra dirilmekten şüphede iseniz, (bilin ki) Biz sizi topraktan, sonra nutfeden, sonra alakadan, sonra şekillenmiş ve şekillenmemiş mudgadan yarattık... Yeri kupkuru görürsün; üzerine su indirdiğimizde harekete geçer ve şişer (ihtezzet ve rabet), her güzel çiftten bitkiler bitirir.**"
Fussılet 39: "Allah'ın âyetlerinden biri de şudur: Sen yeri kupkuru görürsün; biz onun üzerine suyu indirdiğimiz vakit harekete geçer ve şişer (ihtezzet ve rabet). Şüphesiz onu dirilten, ölüleri de elbette dirilten O'dur."
İhtezzet ve rabet, iki kelime ardı ardına geliyor. İhtezzet: harekete geçti, titreşti, sallandı. Rabet: kabardı, şişti, hacmi arttı. İkisi birden toprağın suyla fizikî hacim genişlemesini tarif eder.
Toprak şişmesi (soil swelling): Killer (özellikle smektit, montmorillonit grubu) su moleküllerini kristal yapılarının arasına alarak hacimce genişler. Bu olay tamamen tersine çevrilebilir bir fizikî süreçtir, su buharlaştığında toprak büzülür.
Smektit kil şişme oranları:
- Na-montmorillonit: hacimce %1.500 (15 katı!)
- Ca-montmorillonit: hacimce %95-145
- İllit: hacimce %15-20
- Kaolinit: hacimce %5
Hareket (ihtezzet): Kuru toprağa su damlatıldığında ilk milisaniyede kapiler emme kuvveti ile su moleküller arası boşluklara hücum eder. Bu sırada hava cepleri patlayarak ses (kuru toprağın "fısıltısı"), partiküllerde ânî mikro-hareket olur. Yüksek hızlı kameralarla bu hareket görüntülenmiştir (Marais et al., Soil Sci. 2012).
Şişme (rabet): Saniyeler-dakikalar içinde kil tabakaları su alarak genişler. Vertisol toprakları (Türkiye'de Trakya, Çukurova, Konya bölgelerinde yaygın) yağışta hacimce %25-50 şişer, kuruluğunda büyük yarıklar oluşturur ("kendi kendini karıştıran toprak", self-mulching).
Genleşen kil yatakları mühendislikte ciddi problem teşkil eder; ABD'de yıllık 9-15 milyar dolar tahribata sebep olur (USGS). Bina temelleri, yollar, su boruları kil şişmesinden hasar görür.
Kur'ân'ın bu iki kelimeyi peş peşe kullanması bilimsel hassasiyet açısından dikkat çekicidir: önce hareket (ihtezzet, kapiler emme ânındaki mikro-titreşim), sonra hacimce büyüme (rabet, kil şişmesi). Bedevî Arap kuru toprağa su döktüğünde dış görünümle bu iki kademeyi gözleyebilirdi; lâkin bunu tarif eden kelime seçimi modern toprak fiziğine uygundur. Ayrıca âyet bunu dirilişe delil olarak gösterir, ölü toprağın suyla dirilmesi, ölü bedenin kıyamette dirilmesinin bir prototipidir.
Smectite (montmorillonite) crystal swelling: water enters interlayer space (basal spacing 9.6 → 19+ Å). Free swelling test ASTM D5890. Vertisol expansion-contraction creates "gilgai" microrelief. Capillary pressure on dry soil: -100 to -1500 kPa drives initial water uptake within milliseconds. Marais E. et al., Capillary fragility of dry soil, Soil Sci. (2012).
- USGS, Expansive Soils Map
- Bujang B.K., Mechanics of swelling soils, Geotechnical Engineering (2014)
- FAO Soil Classification, Vertisols
