والأرض مددناها وألقينا فيها رواسي وأنبتنا فيها من كل زوج بهيج
"Yeri de nasıl uzatmış, üzerine sabit dağlar oturtmuşuz. Orada görünüşü güzel her çeşit bitkiden çiftler yetiştirdik."
Nâziât sûresi 30: "Bundan sonra yeri döşeyip yaydı (dehâhâ)."
Ğâşiye 20: "Yere bakmaz mı, nasıl döşendi (sutıhat)?"
Kāf 7: "Yeri yaydık, üzerine sâbit dağlar yerleştirdik..."
Bu âyetler yerin yayılı yapısını vurgular. Dehâhâ fiili Arapça'da "düz tutmak, döşemek" mânâsında; lâkin aynı zamanda "yumurtaya benzeyen şekil vermek" anlamında da kullanılır (deve yumurtası mânâsında "edhâ" kelimesinden). Bu mâna ile yerin jeoid, kutuplarda hafif basık, ekvatorda hafif şişkin, şekline işâret edilebileceği klâsik müfessirlerce zikredilmiştir.
Lâkin daha derin bir anlam: yerin "yumuşak, döşek gibi" oluşu, modern jeofizikteki astenosfer kavramının karşılığıdır.
Yer yapısı:
- Litosfer (0-100 km), sert, kırılgan kayaç tabakası, levhalar
- Astenosfer (100-410 km), yarı plastik, akışkan benzeri davranan üst manto
- Üst manto (410-660 km)
- Alt manto (660-2.890 km)
- Dış çekirdek (2.890-5.150 km), sıvı demir-nikel
- İç çekirdek (5.150-6.371 km), katı demir-nikel
Astenosferin önemi:
- Sıcaklık 1.300 °C civarı, basınç çok yüksek
- Plastik akışkan davranışı, günde milimetreler hareket eder
- Üzerinde litosfer levhaları "yüzer" gibi taşınır
- Plate tectonics (levha tektoniği) bu mekanizma sayesinde işler
"Döşek" (mihâd) tâbiri: Nebe' 6'da yer "el-arda mihâdâ", yer döşek olarak ifâde edilir. Mihâd bir bebek yatağı, yumuşak ve hareketli bir döşek. Bu tâbir, yerin katı bir küre olmadığını, plastik bir tabaka üzerinde dengelenmiş bir kabuk olduğunu çağrıştırır.
Levha tektoniği keşfi: Alfred Wegener 1912'de kıta kayma teorisini öne sürdü, fakat genel kabûl ancak 1960'larda ortaya konan deniz tabanı yayılması (Hess 1962) ve manyetik anomali çalışmalarıyla geldi. Yâni Kur'ân'ın "döşek gibi yer" tâbiri, modern jeofiziğin astenosfer-litosfer ilişkisi anlayışını altmış asır önceden zikretti.
Dağların kazık fonksiyonu: Nebe' 7: "Dağları da kazıklar (evtâd) yaptık." Modern izostazi prensibine göre dağlar derinlere kök salar (her yüksek dağın görünmeyen kazık kısmı vardır); bu da yerin "yumuşak alt tabakasıyla" denge sağlar.
USGS Earthquake Hazards: Litosfer 50-200 km kalınlığında, astenosfer 100-410 km derinlikte. Astenosfer viskozitesi 10¹⁹-10²¹ Pa·s; jeolojik zaman ölçeklerinde plastik akar. Plate tectonics standart referansı: Frisch W. et al., Plate Tectonics, Springer 2011. Hess H. 1962 deniz tabanı yayılması, History of Ocean Basins.
- USGS, Earth's Interior
- Hess H.H., History of Ocean Basins, Geological Society of America 1962
- Bediüzzaman, Sözler, Otuzuncu Söz
