ألم يروا إلى الطير مسخرات في جو السماء ما يمسكهن إلا الله ۗ إن في ذلك لآيات لقوم يؤمنون
"Göğün boşluğunda Allah'ın emrine boyun eğdirilerek uçuşan kuşlara bakmadılar mı? Şüphesiz bunda inanan bir toplum için âyetler (ibretler) vardır."
والله جعل لكم من بيوتكم سكنا وجعل لكم من جلود الأنعام بيوتا تستخفونها يوم ظعنكم ويوم إقامتكم ۙ ومن أصوافها وأوبارها وأشعارها أثاثا ومتاعا إلى حين
"Allah size evlerinizden bir huzur ve dinlenme yeri yaptı. Hayvanların derilerinden gerek yolculuğunuzda ve gerekse konaklama zamanlarınızda kolayca taşıyacağınız hafif evler (çadırlar v. s.) ve yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından bir süreye kadar (giyinecek, kuşanacak, serilecek ve döşenecek) bir eşya ve ticaret malı yaptı."
Nahl 79'da kuşların "gökyüzünün boşluğunda emre âmâde kılındığını" okuyoruz. Bu emre âmâdeliğin somut delillerinden biri manyeto-resepsiyon (manyetik alan algısı) keşfidir:
1. Cryptochrome proteini, kuantum kompası: Göçmen kuşların retinasında bulunan cryptochrome (Cry4) proteini, mavi ışık fotonu ile uyarıldığında radikal-çift (radical pair) oluşturur. Bu çiftin spin durumu Dünya manyetik alanı (25-65 µT) tarafından modüle edilir, kuş manyetik kuzeyi görür (Hore & Mouritsen, Annu Rev Biophys 2016).
2. Bunu hangi hayvanlar yapar?
- Kuşlar: Avrupa kızılgerdanı (Erithacus rubecula) klasik model, Wiltschko 1966.
- Deniz kaplumbağaları: Caretta caretta yumurtadan çıktığı sahili 30 yıl sonra manyetik imza ile bulur (Lohmann 1996).
- Sümük balıklar: Som balığı doğduğu nehri Dünya manyetik alanı ile hatırlar.
- Yarasa: Eptesicus fuscus, manyetik kuzey ile akşam uçuşunu kalibre eder (Holland 2006).
- Sığır: Begall et al. (PNAS 2008) Google Earth görüntülerinde otlayan sığırların manyetik kuzey-güney ekseninde durduğunu gösterdi.
- Köpek: Hart et al. (Frontiers Zool 2013) köpeklerin tuvalet yaparken manyetik kuzey-güney pozisyonu tercih ettiğini belgeledi.
- Arı: Walker & Bitterman (Nature 1989) arının manyetik alanla yön bulduğunu gösterdi.
3. Magnetit kristalleri: İkinci mekanizma, bazı hayvanların burnunda veya gagasında Fe₃O₄ (magnetit) nanokristalleri bulunur. Bu kristaller pusula iğnesi gibi çalışır. Güvercin gaga üst kısmında 1-5 µm magnetit hücreleri tespit edildi (Fleissner 2003).
4. Migrasyon yolları: Arctic tern (Sterna paradisaea) yılda 70.000 km uçar. Bar-tailed godwit (Limosa lapponica) Alaska'dan Yeni Zelanda'ya 11.700 km kesintisiz uçar, 9 günde, dinlenmeden, GPS'siz (Gill et al. Proc R Soc B 2009).
5. Kuantum biyolojinin doğuşu: Klasik biyoloji bu hassasiyeti açıklayamadı; manyetik alan termal gürültünün altındaydı. Schulten ve Ritz (2000) kuantum spin koheransının çözüm olduğunu önerdi, son 25 yılda kuantum biyoloji bu alandan doğdu.
6. "Onları Allah tutuyor", modern yorumu: Bir kuş termal akıntıyı, manyetik alanı, güneşin polarize ışığını, yıldızları aynı anda işler. Beyni bir mercimek tanesi büyüklüğünde olan bir varlık, doktora seviyesi navigasyon yapar. Bu hesaplamayı koyan, "onları tutan" Rahmân'dır.
7. İnsan da hisseder mi? Wang et al. (eNeuro 2019) insan beyninin alfa dalgalarının manyetik alana tepki verdiğini ölçtü, biz de bu yeteneğin kalıntısını taşıyoruz, lâkin farkında değiliz. Kuşlar bizden bu konuda üstündür.
Allah, en küçük yaratığa kuantum kompası kurmuştur. Atom altı dünyanın matematiği, bir göç eden kuşun beyninde işlemektedir.
Cryptochrome Cry4 proteini retinada lokalize, FAD kofaktör içerir, mavi ışık 450 nm absorbe eder. Radikal-çift mekanizması: triplet ↔ singlet geçişi Zeeman etkileşimi ile modüle olur. Hore P.J. & Mouritsen H., The Radical-Pair Mechanism of Magnetoreception, Annu Rev Biophys 45:299-344 (2016). Bar-tailed godwit "E7" 2007 satellite track 11.680 km kesintisiz Alaska→Yeni Zelanda.
- Hore P.J. & Mouritsen H., Radical-Pair Mechanism of Magnetoreception, Annu Rev Biophys 2016
- Begall S. et al., Magnetic alignment in grazing cattle, PNAS 2008
- Gill R.E. et al., Extreme endurance flights by landbirds, Proc R Soc B 2009
- National Geographic, Animal navigation
