Eksen Eğikliği ve Mevsimler

"Dağları görürsün, donuk sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçip gider. Bu, her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır. Şüphesiz O, yaptıklarınızdan haberdardır." (Neml 88)

"Güneş de kendisine ait bir karargâha doğru akıp gitmektedir. Bu, Azîz ve Alîm olan Allah'ın takdiridir." (Yâsin 38)

Neml 88, çıplak gözle "donuk" göründüğü halde aslında büyük bir hareket içinde olan dağlardan bahseder. Modern jeoloji ve astronomi bu hareketi üç farklı seviyede tespit etmiştir: (1) Levha tektoniği, kıtaların yılda 2-10 cm hızla kayması; (2) Dünya'nın kendi ekseni etrafında saatte ~1670 km hızla dönmesi; (3) Dünya'nın Güneş etrafında saniyede 30 km, Güneş'in ise galaksi merkezi etrafında saniyede 220 km hızla seyahat etmesi.

Lakin bu âyetin daha özel bir astronomik boyutu vardır: Dünya'nın eksen eğikliği. Yer yüzü, Güneş etrafında yaptığı yörünge düzlemine dik değil, 23.5 derece eğik bir eksende döner. Bu eğikliğin kaynağı da yaklaşık 4.5 milyar yıl önce bir Mars büyüklüğünde gezegenin (Theia) Dünya'ya çarpmasıdır; aynı çarpışma Ay'ı oluşturmuştur. Bu eğiklik olmasaydı, mevsim diye bir şey olmaz, kutuplar daima buz, ekvator daima kavurucu sıcak olur, hayatın bugünkü çeşitliliği imkânsız hale gelirdi.

Eksenin eğikliği sebebiyle yıl boyunca Güneş'in yer yüzüne düşüş açısı değişir; haziranda kuzey yarımküre Güneş'e dönük (yaz), aralıkta güney yarımküre dönük (kış) olur. Aynı zamanda gündüz uzunluğu da değişir: kutup dairelerinde yazın 24 saat gündüz, kışın 24 saat gece yaşanır. Tüm bu hassas denge, Yâsin 38'in "Güneş kendi karargâhına akıp gider", sabit bir merkez etrafında değil, belirlenmiş bir hat üzerinde seyahat eder, ifadesinin tam astronomik karşılığıdır.

Bedîüzzaman, Sözler'in 32. Sözünde "Şu kâinat sarayında her şey, dakîk bir mizan ile takdir edilmiştir" der. Eksenin 23.5 derece eğikliği bu mizanın en zarif örneklerinden biridir.