Eksen Eğikliği ve Mevsimler

"Dağları görürsün, donuk sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçip gider. Bu, her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır. Şüphesiz O, yaptıklarınızdan haberdârdır." (Neml 88)

"Güneş de kendisine âit bir karargâha doğru akıp gitmektedir. Bu, Azîz ve Alîm olan Allah'ın takdîridir." (Yâsîn 38)

Neml 88, çıplak gözle "donuk" göründüğü hâlde aslında müthiş bir hareket içinde olan dağlardan bahseder. Modern jeoloji ve astronomi bu hareketi üç farklı seviyede tespit etmiştir: (1) Levha tektoniği, kıtaların yılda 2-10 cm hızla kayması; (2) Dünyâ'nın kendi ekseni etrafında saatte ~1670 km hızla dönmesi; (3) Dünyâ'nın Güneş etrafında saniyede 30 km, Güneş'in ise galaksi merkezi etrafında saniyede 220 km hızla seyâhat etmesi.

Lâkin bu âyetin daha husûsî bir astronomik buudu vardır: Dünyâ'nın eksen eğikliği. Yer yüzü, Güneş etrafında yaptığı yörünge düzlemine dik değil, 23.5° eğik bir eksende döner. Bu eğikliğin kaynağı da yaklaşık 4.5 milyar yıl önce bir Mars büyüklüğünde gezegenin (Theia) Dünyâ'ya çarpmasıdır, aynı çarpışma Ay'ı oluşturmuştur. Bu eğiklik olmasaydı, mevsim diye bir şey olmaz, kutuplar dâimâ buz, ekvator dâimâ kavurucu sıcak olur, hayatın bugünkü çeşitliliği imkânsız hâle gelirdi.

Eksenin eğikliği sebebiyle yıl boyunca Güneş'in yer yüzüne düşüş açısı değişir; haziranda kuzey yarımküre Güneş'e dönük (yaz), aralıkta güney yarımküre dönük (kış) olur. Aynı zamanda gündüz uzunluğu da değişir: kutup dâirelerinde yazın 24 saat gündüz, kışın 24 saat gece yaşanır. Tüm bu hassas denge, Yâsîn 38'in "Güneş kendi karargâhına akıp gider", sâbit bir merkez etrafında değil, tâyin edilmiş bir hat üzerinde seyahat eder, tâbirinin tam astronomik karşılığıdır.

Bediüzzaman, Sözler'in 32. Sözünde "Şu kâinat sarayında her şey, dakîk bir mîzân ile takdîr edilmiştir" der. Eksenin 23.5° eğikliği bu mîzânın en zarîf misallerinden biridir.