Güneş ve Ay'ın Yolları

"Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi? Dileseydi onu sâbit kılardı. Sonra Biz Güneş'i ona delîl yaptık. Sonra onu yavaş yavaş Kendimize çektik." (Furkân 45-46)

"Gökte burçlar yaratan, orada bir kandil (sirâc) ve nûr saçan bir Ay yaratan ne yücedir!" (Furkân 61)

Bu iki âyet, Güneş ile Ay'ın gökteki rollerini iki farklı kelimeyle ayırır: Güneş "sirâc" (kandil, kendi ışığını yanan), Ay ise "münîr" (nûrlandırıcı, ışık aksettirici) olarak vasıflanır. Arapça lügatte "sirâc" kelimesi yanan bir alev kaynağı için kullanılır, meselâ yağ kandili, meşale. "Münîr" ise "nûr veren" mânâsındadır ki Ay'ın ışığı kendi kaynaklı değil, Güneş'ten yansıyan ışıktır. Bu hassas terminolojik ayrım, Galileo'nun teleskoptan asırlar evvel Kur'ân'da yer alır.

Furkân 45'in "gölgenin uzatılması" tâbiri ise, Güneş'in gökyüzündeki günlük yayını ve mevsimsel deklinasyon değişimini hülâsa eder. Sabah uzun olan gölge, öğleyin en kısa noktasına iner, ikindiden sonra yine uzar. Aynı zamanda yaz ile kış arasında öğle gölgesinin boyu tâ 2 misli kadar değişir, bu da Dünyâ'nın eksen eğimi sebebiyledir.

1. âyetteki "burûc" (burçlar) kelimesi ise gökyüzündeki sâbit yıldız kümelerini, takımyıldızlarını ifâde eder. Antik medeniyetler bu burçları zaten biliyordu (Akrep, Aslan, Kova...) ancak Kur'ân onları bir tesâdüf değil, "yaratılmış", bir hikmet ve düzen üzere kurulmuş, olarak takdîm eder. Modern astronomide 88 resmî takımyıldız tanımlanmıştır ve Güneş'in ekliptik üzerinde geçtiği 12'si Zodyak burçlarıdır.

Bediüzzaman, Ay'ın seyrini "Sâni-i Hakîm'in bir kalemi gibi yer yüzünde takvîmi yazdığı" tâbiri ile anlatır.