وهو الذي أنزل من السماء ماء فأخرجنا به نبات كل شيء فأخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا ومن النخل من طلعها قنوان دانية وجنات من أعناب والزيتون والرمان مشتبها وغير متشابه ۗ انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه ۚ إن في ذلكم لآيات لقوم يؤمنون
"Gökten suyu indiren O'dur. Onunla her çeşit bitkiyi çıkardık, o bitkiden bir yeşillik çıkardık, ondan da birbiri üzerine binmiş taneler; hurmanın tomurcuğundan sarkan salkımlar, üzüm bağları, zeytin ve nar (bahçeleri) çıkarıyoruz. (Bunların) kimi birbirine benzer, kimi benzemez. Bunlar meyvelendikleri zaman meyvelerinin olgunlaşmasına bakın! Bunlarda inanan bir toplum için ibretler vardır."
Abese sûresi 24-32. âyetler, insanı yediğine bakmaya çağırır: "İnsan yiyeceğine bir baksın. Biz suyu döktük; sonra toprağı yardık; orada tâneler bitirdik, üzüm ve sebzeler, zeytin ve hurma, sık ağaçlı bahçeler, meyve ve otlar, sizin ve hayvanlarınızın faydası için." Bu zincirin moleküler kalbinde klorofil vardır.
Klorofil, kimyasal yapısı 1906'da Richard Willstätter tarafından çözülen ve ona 1915'te Nobel Kimyâ Ödülü'nü kazandıran bir moleküldür. Yapısı şöyledir: dört pirol halkası bir araya gelerek porfirin denen yassı bir tablet oluşturur; tabletin tam ortasında bir magnezyum (Mg²⁺) atomu oturur. Tablete bir uzun fitol kuyruğu takılı; bu kuyruk klorofili tilakoid zarına demirler.
Şaşırtıcı olan şudur: insan kanındaki hemoglobinin yapısı da aynıdır, dört pirol halkası, yassı porfirin tableti, tam ortada bir demir (Fe²⁺) atomu. Yâni Allah, bitkinin "kanı" (klorofil) ve insanın kanı (hemoglobin) için aynı moleküler kalıbı kullanmış, sadece merkezdeki metal atomunu değiştirmiştir: bitkide magnezyum (ışık emer), hayvanda demir (oksijen taşır). Bu, "her şeyi çiftler hâlinde yarattık" hikmetinin moleküler düzeydeki en zarif tezahürlerinden biridir.
Klorofilin merkezi magnezyumu yetiştiği toprağın iyon zenginliğinden alır. Klorofil eksikliği (kloroz), magnezyum, demir veya azot eksikliğinin işâretidir; yapraklar sararır. Klorofil-a (mavi-yeşil) ile klorofil-b (sarı-yeşil) tüm yüksek bitkilerde bir arada bulunur, yine bir çift. Algler ek olarak klorofil-c, kırmızı bakteriler bakterioklorofil taşır. Hepsinde porfirin halkası ve metal merkez aynı tasarımda, sadece kuyruk ve yan zincirler değişir.
Klorofilin kimyâsal stabilitesi de bir mucizedir: bir foton emdiğinde elektron 10 femtosaniye içinde ışıma yapmadan kararlı bir hâle geçer ve fotosistem boyunca akar. Bu kuantum verimi %95'in üzerindedir, insan yapımı hiçbir güneş paneli henüz bu rakama ulaşamamıştır. 2007'de Berkeley'deki çalışmalar, klorofil komplekslerinin enerji aktarımını kuantum koherans ile gerçekleştirdiğini göstermiştir; yani fotosentez bir kuantum mekaniği makinesidir.
Bu tek molekül olmadan yeryüzünde ne ot, ne tahıl, ne meyve, ne hayvan, ne insan olurdu. Bediüzzaman'ın tâbiriyle "bir tek yaprak, bütün kâinatı şâhit gösteren küçük bir levhadır."
Klorofil-a kimyasal formülü: C₅₅H₇₂MgN₄O₅. Hemoglobin hem grubu C₃₄H₃₂FeN₄O₄. Aynı porfirin iskeleti, farklı metal merkezler, biyokimyasal "homoloji" örneği. Engel et al. (2007, Nature) klorofil komplekslerinde 660 fs koheran kuantum aktarımı ölçtü. Willstätter, Nobel Chemistry 1915.
- Willstätter & Stoll, Untersuchungen über Chlorophyll (1913)
- Engel et al., Evidence for wavelike energy transfer through quantum coherence in photosynthetic systems (Nature, 2007)
- Britannica, Chlorophyll molecular structure
