Volkanik Gazlar ve Erimiş Mâden Akıntıları

"O gün gök, erimiş mâden gibi olur." (Mearic 8: "Yevme tekûnu's-semâü ke'l-mühl")

"Onlar için ateşten elbiseler kesilmiş, başlarının üstünden kaynar su dökülür..." (Hac 19-20)

Kıyâmet sahnelerini târif eden bu âyetlerde "muhl" (مُهْل, erimiş mâden, kara akışkan) kelimesi tekrarlanır. Modern jeokimya ve volkanoloji açısından bu târif, büyük volkanik patlamalardaki kimyasal süreçleri hayret verici biçimde resmeder.

Volkanik patlamada ne olur?

1. Magma çıkışı: Yer mantosundan gelen erimiş silikat magması (~1200°C) yüzeye yaklaşırken çözünmüş gazlarını (CO₂, SO₂, H₂O, H₂S) salar.

1. SO₂ aerosolü: Patlama sonrası stratosfere yükselen kükürt dioksit (SO₂), su buharıyla tepkimeye girip sülfürik asit (H₂SO₄) damlacıkları teşkil eder. 1991 Pinatubo patlamasında 20 milyon ton SO₂ atmosfere yayılmış, küresel sıcaklık 0.5°C düşmüştü.

1. Erimiş magma akıntısı: Bazaltik lav akışları gerçekten "erimiş mâden gibi" görünür, kırmızı-turuncu, akıcı, ısıtıcı. Hawaii'deki Kilauea volkanından akan lav, Mearic 8'in tasvîrinin görsel karşılığıdır.

1. Pyroclastic flow (pyroklastik akıntı): 700°C'ye varan kızgın gaz ve kül bulutu, dağ yamacından 700 km/saat hızla iner. Pompei'yi (M.S. 79) yerleşeklerin üstüne geçirip donduran bu olaydır.

Hac 19'daki "ateşten elbise" tâbiri, pyroclastic flow içinde kalan kişinin maruz kaldığı sahneyi neredeyse harfiyen anlatır, kızgın gaz vücudu çepeçevre sarar, sanki ateş elbisesi giymiş gibi olur. Pompei kazısında bulunan donmuş heykelimsi cesetler bu durumu gözler önüne serer.

Kehf 96'daki "kıtr" (erimiş bakır/zift) ile Mearic 8'deki "muhl" (erimiş mâden), benzer kavramları farklı bağlamlarda kullanır: Biri yapıcı (set inşâ etmek), diğeri yıkıcı (kıyâmet sahnesi). İki kullanım da kelimenin temel anlamı olan "yüksek sıcaklıkta erimiş, akışkan, mâden-benzeri madde"yi muhâfaza eder.

1. yüzyıl Arap çölünde aktif volkan yoktu; en yakın volkanik bölge Yemen ve Etiyopya hattındaydı ve kabile arasında volkanik patlama tasvîri olağan bir kelam değildi. Kur'ân'ın bu âyetlerdeki tasvirleri, modern jeokimya gözlemleriyle latîf bir mutâbıkatı olduğu için nakledilegelmiştir.