Artçı Sarsıntılar

Zilzâl sûresi 1-3: "Yer şiddetli sarsıntısıyla sarsıldığı, yer içindeki ağırlıkları dışarı çıkardığı ve insan: 'Ona ne oluyor?' dediği zaman."

Nâziât 6-7: "O gün sarsan sarsacak (er-râcife), arkasından öbürü (er-râdife) gelecek."

Bu son âyet ehemmiyetli bir jeolojik hakîkatı işâretler: râcife (ana şok) ve onu arkadan tâkip eden râdife (artçı sarsıntı). Klâsik müfessirler bunu sûr'a ilk üflenişle ikinci üfleniş olarak yorumlasa da, kelimelerin lugat mânâsı birinci sarsıntı ve onu izleyen ikinci sarsıntı demektir.

Artçı şokların jeolojisi: Bir ana deprem (mainshock) faydaki gerilimi kısmen boşaltır, ama çevre kaya kütlelerinde yeni gerilim transferleri oluşturur. Bu yeni gerilimler haftalar, aylar hatta yıllar süresince ayrı ayrı kırılmalarla boşalır. Bu sekonder kırılmalar artçı şok (aftershock) olarak isimlendirilir.

Omori yasası (1894): Japon sismolog Fusakichi Omori, artçı şokların sayısının zamanla şu formüle uygun azaldığını ispatladı:

> n(t) = K / (c + t)^p

Burada n(t) zaman t'deki artçı sayısı, K ve c sâbitler, p genelde 0.7-1.5 arasındadır. Yani artçılar, geçen zamanın yaklaşık birinci kuvvetiyle ters orantılı olarak azalır, fakat hiçbir zaman tam olarak bitmez.

Båth yasası: En büyük artçı şokun magnitüdü, ana şoktan yaklaşık 1.2 birim küçüktür. M9 Tōhoku 2011 sonrası en büyük artçı M7.9; M7.8 Kahramanmaraş 2023 ana şokunu 9 saat sonra M7.5 ana şok takip etti (bu sıra dışı bir çift kırılmadır).

Niçin önemli: Artçılar binlerce hasarlı yapının yıkılmasına sebep olur. Kahramanmaraş 2023 sonrası 6 ay içinde 30.000+ M3+ artçı kaydedildi. AFAD/Kandilli sismografları hâlâ günlük artçı kayıt etmektedir.

Râcife - râdife isimlendirmesi Arapça'da harfen "sarsan ve onu takip eden" demektir; iki ardışık sarsıntıyı işâret eder. VII. yüzyıl Arabı sismograf bilmezdi; bir depremin çoklu olarak gelebileceğini ölçemezdi. Kur'ân iki sarsıntıyı isimlendirip ayırarak bu hakîkati tarif etti.