Zilzal suresi 1-3: "Yer siddetli sarsintisiyla sarsildigi, yer icindeki agirliklari disari cikardigi ve insan: 'Ona ne oluyor?' dedigi zaman."
Naziat 6-7: "O gun sarsan sarsacak (er-racife), arkasindan oburu (er-radife) gelecek."
Bu son ayet ehemmiyetli bir jeolojik hakikati isaretler: racife (ana sok) ve onu arkadan takip eden radife (artci sarsinti). Kelimelerin lugat manasi birinci sarsinti ve onu izleyen ikinci sarsinti demektir.
Artci soklarin jeolojisi: Bir ana deprem (mainshock) faydaki gerilimi kismen bosaltir, ama cevre kaya kutlelerinde yeni gerilim transferleri olusturur. Bu yeni gerilimler haftalar, aylar hatta yillar suresince ayri ayri kirilmalarla bosalir. Bu sekonder kirilmalar artci sok (aftershock) olarak isimlendirilir.
Omori yasasi (1894): Japon sismolog Fusakichi Omori, artci soklarin sayisinin zamanla su formule uygun azaldigini ispatladi:
> n(t) = K / (c + t)^p
Burada n(t) zaman t'deki artci sayisi, K ve c sabitler, p genelde 0.7-1.5 arasindadir. Yani artcilar, gecen zamanin yaklasik birinci kuvvetiyle ters orantili olarak azalir, fakat hicbir zaman tam olarak bitmez.
Bath yasasi: En buyuk artci sokun magnitudu, ana soktan yaklasik 1.2 birim kucuktur. M9 Tohoku 2011 sonrasi en buyuk artci M7.9; M7.8 Kahramanmaras 2023 ana sokunu 9 saat sonra M7.5 ana sok takip etti (bu sira disi bir cift kirilmadir).
VII. yuzyil Arabi sismograf bilmezdi; bir depremin coklu olarak gelebilecegini olemezdi. Kur'an iki sarsintiyi isimlendirip ayirarak bu hakikati tarif etti.
Omori Law (1894): Modified Omori formula widely used. ETAS (Epidemic Type Aftershock Sequence) Ogata 1988 stochastic model. Bath's law (1965): ΔM ≈ 1.2 between mainshock and largest aftershock. Coulomb stress transfer (King-Stein-Lin 1994) explains spatial aftershock distribution. Kahramanmaraş Feb 6 2023: M7.7 + M7.6 doublet, 9 saat ara.
- Omori F., On the After-shocks of Earthquakes, J. College of Sci. Imp. Univ. Tokyo 7 (1894)
- USGS, The Science of Earthquakes
- AFAD Türkiye Deprem Katalogları
