Dijital Kitaplar, Açık Kitap Metaforu

İnşikâk sûresinin yedinciden onuncu âyete kadar mahşerin amel defteri sahnesi şöyle nakledilir: "Kimin kitabı sağ tarafından verilirse, kolay bir hesab ile hesaba çekilecektir... Kimin de kitabı arka tarafından verilirse, çok geçmeden o helâki çağıracak ve alevli ateşe atılacaktır." İsrâ 13-14'te ise "Her insanın amelini boynuna doladık. Kıyâmet günü onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkaracağız: Kitabını oku, bugün hesab görücü olarak nefsin sana yeter!" buyurulur.

Yedinci yüzyıl bir Arabı için "kitap" derken kastedilen, parşömen veya papirüs üzerine elle yazılmış, rulo veya kodeks formundaki ağır el yazmalardı; "açılmış olarak verilen kitap" deyimi mecâzdı. Bin dört yüz sene sonra ise dünyâ nüfusunun yaklaşık 5.5 milyarı elinde akıllı telefon taşıyor: cep cihazında her insanın e-posta yazışmaları, fotoğraf arşivi, GPS log'ları, mali işlemleri, sosyal medya gönderileri, sağlık verileri, mikrofonun dinlediği konuşmalar, kameranın gördüğü mekânlar bir ekrana dokunmakla açılıp okunabilen dijital bir kitap hâlindedir.

Edward Snowden 2013'te NSA'in PRISM, XKeyscore programlarını ifşa ettiğinde dünyâ, devlet seviyesindeki gözetimin her bireyin tüm sayısal hayatını sürekli kayıt altında tuttuğunu öğrendi. Cambridge Analytica skandalı 2018'de 87 milyon Facebook kullanıcısının davranış profilinin analiz edildiğini ortaya çıkardı. Bugün Apple iCloud, Google Photos, WhatsApp sunucularında ortalama bir insanın 25 yıllık dijital ayak izi (yaklaşık 500 GB veri) tutulmaktadır.

İsrâ 13'te "boynuna dolanan" tâbiri çağdaş dilde "boynunda asılı kart / kullanıcı kimliği" gibi bir mânâya yaklaşır, wearables (akıllı saatler, sağlık monitörleri) bedenle iç içe çalışıyor. EXIF verileri her fotoğrafa konum-zaman damgası iliştirir; kişi farkında olmadan amellerini "boynuna dolar".

Bediüzzaman Mektûbât'ta "Kitâbu mübîn ve İmâm-ı mübîn levh-i mahfûzun iki vechidir" diyerek her zerrenin tutulduğu hesabı vurgular. Modern blockchain teknolojisi her işlemin geri dönülemez şekilde dağıtık deftere kaydedilmesidir, "lâ tugâdiru sâgireten ve lâ kebîreh" (Kehf 49: "ne küçük ne büyük (amel) bırakır, hepsini saymıştır") âyetinin küçük dünyevî bir izdüşümüdür.

Dijital çağ Kıyâmet'in amel defteri sahnesini ne ispat ne nefyeder; ancak Kur'ân'ın "açılmış kitap" istiâresini bilen modern insan için artık bu mecâz değil, gündelik vâkıâdır.