Dijital Kitaplar, Açık Kitap Metaforu

İnşikak suresinin yedinciden onuncu âyete kadar mahşerin amel defteri sahnesi şöyle nakledilir: "Kimin kitabı sağ tarafından verilirse, kolay bir hesab ile hesaba çekilecektir... Kimin de kitabı arka tarafından verilirse, çok geçmeden o helâkı çağıracak ve alevli ateşe atılacaktır." İsrâ 13-14'te ise "Her insanın amelini boynuna doladık. Kıyamet günü onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkaracağız: Kitabını oku, bugün hesab görücü olarak nefsin sana yeter!" buyurulur.

Yedinci yüzyıl bir Arabî için "kitap" derken kastedilen, parşömen veya papirüs üzerine elle yazılmış, rulo veya kodeks formundaki ağır el yazmalardı; "açılmış olarak verilen kitap" deyimi mecazdı. Bin dört yüz sene sonra ise dünya nüfusunun yaklaşık 5.5 milyarı elinde akıllı telefon taşıyor: cep cihazında her insanın e-posta yazışmaları, fotoğraf arşivi, GPS log'ları, malî işlemleri, sosyal medya gönderileri, sağlık verileri, mikrofonun dinlediği konuşmalar, kameranın gördüğü mekânlar bir ekrana dokunmakla açılıp okunabilen dijital bir kitap hâlindedir.

Edward Snowden 2013'te NSA'in PRISM, XKeyscore programlarını ifşa ettiğinde dünya, devlet seviyesindeki gözetimin her bireyin tüm sayısal hayatını sürekli kayıt altında tuttuğunu öğrendi. Cambridge Analytica skandalı 2018'de 87 milyon Facebook kullanıcısının davranış profilinin analiz edildiğini ortaya çıkardı. Bugün Apple iCloud, Google Photos, WhatsApp sunucularında ortalama bir insanın 25 yıllık dijital ayak izi (yaklaşık 500 GB veri) tutulmaktadır.

İsrâ 13'te "boynuna dolanan" tabiri çağdaş dilde "boynunda asılı kart / kullanıcı kimliği" gibi bir manaya yaklaşır, wearables (akıllı saatler, sağlık monitörleri) bedenle iç içe çalışıyor. EXIF verileri her fotoğrafa konum-zaman damgası iliştirir; kişi farkında olmadan amellerini "boynuna dolar".

Bedîüzzaman Mektubat'ta "Kitabü mübîn ve İmam-ı mübîn levh-i mahfûzun iki vechidir" diyerek her zerrenin tutulduğu hesabı vurgular. Modern blockchain teknolojisi her işlemin geri dönülemez şekilde dağıtık deftere kaydedilmesidir, "lâ tuğâdiru sağîreten ve lâ kebîreh" (Kehf 49: "ne küçük ne büyük (amel) bırakır, hepsini saymıştır") âyetinin küçük dünyevî bir izdüşümüdür.

Dijital çağ Kıyamet'in amel defteri sahnesini ne ispat ne nefyeder; ancak Kur'ân'ın "açılmış kitap" istiaresini bilen modern insan için artık bu mecaz değil, gündelik vâkıadır.

Not: Bu yorum, âyetlerin âhiretle ilgili açık anlamını modern dijital teknolojiye uyarlamaktadır. Âyetler teknoloji öngörüsü değil, âhiret sahnelerini tasvir eder. Bilimsel bir delil olarak sunulmamalıdır.