Şi'râ Yıldızı ve Gezegen Evreleri

Necm sûresinin kırk dokuzuncu âyetinde Cenâb-ı Hak şöyle buyurur: "Doğrusu Şi'râ'nın da Rabbi O'dur (ve ennehû huve rabbu'ş-Şi'râ)." Bu âyet, husûsî bir yıldızın, gökyüzünün gözle görülen en parlak yıldızı Sirius'un, Allâh'ın rubûbiyeti altında olduğunu vurgular. Cahiliyye Araplarından Banî Hüzâa kabilesi Şi'râ'ya tapardı; âyet bu putperestliği reddederken yıldıza husûsî dikkat çeker.

Şi'râ-yı Yemânî (Sirius A), Canis Major takımyıldızında, dünyâdan 8.6 ışık yılı uzakta, görünür kadir -1.46. Lâkin 1844'te Alman astronom Friedrich Bessel Sirius'un yörüngesinde dalgalanmalar tesbit etti; bunun bir görünmez yoldaşın varlığına işâret ettiğini hesapladı. 18 Ocak 1862'de ABD'li teleskop yapımcısı Alvan Graham Clark, Northwestern Üniversitesi gözlemevinde 18.5 inç kırıcı teleskopu test ederken Sirius'un yanında küçük, sönük bir yıldız gördü: Sirius B, bilinen ilk beyaz cüce (white dwarf), Sirius A'dan 10.000 kez sönük ama Güneş kütlesinde sıkışmış bir yıldız cesedidir.

Necm sûresinin devamında "eknes" / "el-cevâri'l-künnes" (geri çekilen, gizlenen) tâbiri Tekvîr 15-16'da geçer: "Hayır, andolsun o sinenlere; o akıp da gizlenenlere." Müfessirlerin bir kısmı bunu yıldızların gündüz görünmez olmasına, bir kısmı ise gezegenlerin retrograd hareketine ve Merkür-Venüs'ün Güneş'in arkasına saklanan iç gezegen davranışına bağlar. Venüs ay gibi evreler gösterir (1610'da Galileo teleskopla keşfetti); zîrâ iç gezegen olduğundan dünyâdan bakıldığında "künûs" (gizlenme) ve "cereyân" (akma) hareketi sergiler. Bu gözlem çıplak gözle çok güç, teleskopsuz neredeyse imkânsızdır.

Yedinci yüzyıl Arabistan'ında bir yıldızın çift sistem olabileceği, beyaz cücelerin varlığı, gezegenlerin evreler arzettiği bilinmemekteydi. Kur'ân, gözle parlak görünen Şi'râ'yı ve "sinen-akan" gök cisimlerini Rabbin tasarrufu altında zikrederken, modern astronomik dikkati önceden işâretler.