بينهما برزخ لا يبغيان
"Fakat aralarında bir engel vardır, birbirlerine geçip karışmıyorlar."
۞ وهو الذي مرج البحرين هذا عذب فرات وهذا ملح أجاج وجعل بينهما برزخا وحجرا محجورا
"Birinin suyu tatlı ve susuzluğu giderici, diğerininki tuzlu ve acı iki denizi salıveren ve aralarına bir engel, aşılmaz bir serhat koyan O'dur."
وما يستوي البحران هذا عذب فرات سائغ شرابه وهذا ملح أجاج ۖ ومن كل تأكلون لحما طريا وتستخرجون حلية تلبسونها ۖ وترى الفلك فيه مواخر لتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون
"Hem iki deniz eşit olmuyor. Şu tatlı, hararet keser, içerken (boğazdan) kayar; şu da tuzlu, yakar kavurur. Bununla beraber her birinden taze bir et yersiniz ve bir ziynet çıkarır, giyinirsiniz. Allah'ın lütfundan nasib arayasınız diye suyu yara yara giden gemileri de görürsün. Gerek ki şükredeceksiniz."
Rahmân sûresi 19-20: "İki denizi birbirine kavuşmak üzere salıvermiştir. Aralarında bir berzah (engel) vardır; birbirinin sınırına geçmezler."
Furkān 53: "O, iki denizi salıverdi: bu tatlı ve susuzluğu giderir, şu da tuzlu ve acıdır. İkisinin arasına bir engel (berzah) ve aşılması imkânsız bir perde (hicren mahcûrâ) koymuştur."
Bu âyetler, modern okyanus biliminin ancak XX. yüzyıl sonunda tesbît ettiği iki ayrı fenomeni tarif eder:
1. Tuzlu deniz - tatlı nehir cepheleri (estüer): Bir nehrin denize döküldüğü yerde, tatlı su (1.000 kg/m³) tuzlu su (1.025 kg/m³) üzerinde bir tabaka oluşturur. Bu iki kütle on kilometrelerce mesafe boyunca birbirine karışmadan yan yana akar. Cebelitârık, Hürmüz, Bering boğazlarında uydu görüntüleri bu cepheleri net biçimde gösterir.
2. Tuzlu deniz - tuzlu deniz cepheleri (haline ve thermohaline cephe): Akdeniz suyu Atlantik Okyanusu'na Cebelitarık Boğazı'ndan akar; tuzluluğu (38 ‰) Atlantik tuzluluğundan (36 ‰) yüksek olduğu için altta akar, üstte ise Atlantik suyu Akdeniz'e girer. İki kütle binlerce kilometre boyunca farklı tuzluluk, sıcaklık, yoğunluk ve oksijen seviyelerini muhâfaza eder, sanki aralarında görünmez bir perde varmış gibi.
Berzah kelimesi tam olarak ne demek: Berzah Arapça'da "iki şey arasında bulunan ayırıcı, ne birinden ne diğerinden olan ara bölge" mânâsındadır. Modern oşinografide bu kavramın karşılığı pycnocline (yoğunluk geçiş katmanı) ve halocline (tuzluluk geçiş katmanı) olarak isimlendirilir. İki kütle arasındaki keskin ara yüz, dakikada milimetreler mertebesinde kalır.
Hicren mahcûrâ: Bu tâbir "tamamen yasaklanmış engel" mânâsındadır. Su molekülleri elbette geçer, lâkin makro ölçekte iki kütle özelliklerini muhâfaza eder. NASA Aqua uydusu MODIS sensörüyle çekilen görüntülerde bu cepheleri çıplak gözle görmek mümkündür.
Yedinci yüzyıl Arabı dalış cihazıyla denizin altına inip thermohaline cepheleri ölçemezdi; deniz onun için tek bir su kütlesiydi. "İki denizin birbirine geçmediği" beyânı, ancak XX. yüzyıl oşinografisiyle anlaşılan bir hakîkattir.
Bediüzzaman Lem'alar'da berzah kelimesini hem coğrafî hem ontolojik mânâda kullanır: bu dünya ile âhiret arasındaki ara âlem de "berzah" olarak isimlendirilir.
Halocline ve thermocline geçişleri okyanusun stratifikasyonunun temelidir. Akdeniz-Atlantik su mübadelesi (Bryden & Stommel 1984) Cebelitârık'ta ortalama 0.7 Sv (Sverdrup, 10⁶ m³/s) hacimle gerçekleşir. NASA MODIS uydu görüntüleri Hood-Strait, Gibraltar, Hormuz cephelerini açıkça gösterir. Pycnocline yoğunluk gradyanı 0.5-2 kg/m³ per metre.
- NASA MODIS Ocean Color
- Bryden H.L. & Stommel H.M., Limiting processes that determine basic features of the circulation in the Mediterranean Sea, Oceanologica Acta 1984
- Bucaille M., La Bible, le Coran et la Science (1976)
