Ğâşiye sûresi 17: "Hâlâ bakıp düşünmezler mi devenin nasıl yaratıldığına?"
Niçin Kur'ân özellikle deveye dikkat çeker? Bedevî için deve sıradan bir hayvandı; lâkin modern fizyoloji devenin çöl şartlarına bütünüyle adapte olmuş bir mühendislik şâheseri olduğunu gösterdi:
1. Termoregülasyon: Çoğu memelide vücut sıcaklığı ±0.5°C oynar; develerinki 34°C ile 41.7°C arasında oynar, yâni 7.7°C amplitüd. Bu, terlemeyi minimize ederek günde 5 litre su tasarrufu sağlar (Schmidt-Nielsen 1956, klasik çalışma).
2. Hörgüç yağdır, su değil: Hörgüçteki yağ metabolize edilince her 1 gram yağdan 1.07 gram metabolik su açığa çıkar (yağ + O₂ → CO₂ + H₂O). 40 kg hörgüç yağı = 40 litre içsel su. Bu, çölde haftalarca susuz kalabilmenin sırrıdır.
3. Eritrosit (alyuvar) elipsoidi: Diğer memelilerin alyuvarları yuvarlaktır; devenin alyuvarları oval ve sert hücre zarına sâhiptir. Bu sayede %40 dehidrasyona dahi dayanır, kan akıcılığını korur. Aynı zamanda susuz kaldıktan sonra 100 litre suyu 10 dakikada içtiğinde alyuvarları patlamaz, diğer hayvanlarda hemoliz olur.
4. Çift sıra kirpikler ve kapanan burun delikleri: Kum fırtınalarında gözleri ve solunum yollarını korur. Kornea üzerindeki üçüncü göz kapağı (nictitans) saydamdır, kapalıyken bile görür.
5. Geniş tabanlı, iki parmaklı ayak: Ayağın altındaki yağ yastığı sıcak kuma dahi 75°C'de basabilmesini sağlar; geniş yüzey kuma batmayı önler.
6. Üre geri dönüşümü: Devenin böbrekleri ürenin %90'ını geri emer ve karaciğerde glutamine sentezi için kullanır. Bu, azot atılımını minimize eder, su tasarrufu sağlar (Mousa et al. 1983).
7. Hörgüç ısı izolasyonu değil: Eskiden hörgüç ısı izolasyonu sandı ilim adamları; gerçekte yağı sırtta toplayıp gövdeden uzaklaştırarak vücudun radyatör gibi çalışmasını sağlar, gövde direkt güneşe değil, yağ üstüne maruz kalır.
Ğâşiye sûresi sema, dağ, yer ile birlikte deveyi sıralar, yer ve gök gibi dahi'nin işâreti olarak. Bedevî için deve göz önündeki en olağan dışı varlıktı; günümüz biyologu için hâlâ adaptasyonun zirvelerinden biri.
Camelus dromedarius vücut sıcaklığı 34-41.7°C amplitüd. Hörgüç yağ kütlesi 30-50 kg. Su içme hızı 100-150 L/10 dk. Eritrosit oval, 7.5×3 µm boyutta, %40 dehidrasyona dayanır (insan: %15 letal). Böbrek üre konsantrasyonu insanın 2 katı. Schmidt-Nielsen K., "Animals of the Desert" 1959 klasik referans.
- Schmidt-Nielsen K., The Physiology of the Camel, Scientific American 1959
- Mousa H.M. et al., Renal responses to dehydration in camels, Comp Biochem Physiol 1983
- National Geographic, Camel adaptations
