Eşdeğerlik Prensibi

"Göğü yükseltti ve mîzânı koydu." (Rahmân 7)

Buradaki "vada'a el-mîzân" (وَوَضَعَ الْمِيزَانَ) tâbiri sâdece adâlet ölçüsü değil, fizikî tartı/terazi mânâsını da kapsar. İlginç olan, aynı âyette hem "semânın yükseltilmesi" (yükselme/ivme) hem de "mîzânın konulması" (kütleçekimi/ağırlık) zikredilir.

Albert Einstein 1907'de eşdeğerlik prensibini formüle etti: Kapalı bir asansörün içindeki gözlemci, asansörün durup yerçekimi alanında olup olmadığını veya boş uzayda yukarıya doğru ivmelenip ivmelenmediğini ayırt edemez. Yâni yerçekimi ile ivmelenme, lokal olarak fizikî bakımdan eşdeğerdir. Bu prensip, Genel İzâfiyet Teorisi'nin temelini oluşturur.

Bir terazi (mîzân) iki durumda da çalışır: (1) yer üzerinde yerçekimi alanında, (2) ivmelenen bir uzay aracında. Her iki durumda da kütle benzer şekilde tartılır. Lâkin ağırlıksız ortamda, sâbit hızla giden bir uzay aracında veya serbest düşüşte, terazi çalışmaz, çünkü hem terazi hem cisim aynı ivmelenme altındadır.

Rahmân 7'nin "yükseltti ve mîzân" ifâdesi, ivme ve mîzân kavramlarını yan yana getirerek eşdeğerlik prensibinin latîf bir işâreti olabilir. Bu sâdece bir tesâdüf addedilmek istenmezse, Kur'ân'ın 1400 yıl evvel Einstein'ın temel prensibine işâret ettiği söylenebilir.

Bediüzzaman bu mevzûda özellikle "mîzân-ı kâinat" tâbirini kullanır: "Bütün kâinat bir mîzân-ı azîm üzere kurulmuştur; her şey ölçü ile, terazi ile, hesap iledir." Modern fizik bu tâbirin somut bir karşılığını verir: Kâinatın bütün kuvvetleri (kütleçekimi, elektromanyetizma, güçlü ve zayıf kuvvetler) son derece hassas ölçülere sahiptir; aksi hâlde hayât teşekkül edemezdi (anthropic principle).