يا أيها الناس اتقوا ربكم الذي خلقكم من نفس واحدة وخلق منها زوجها وبث منهما رجالا كثيرا ونساء ۚ واتقوا الله الذي تساءلون به والأرحام ۚ إن الله كان عليكم رقيبا
"Ey insanlar! Sizi bir tek nefisten yaratan ve ondan eşini yaratıp ikisinden bir çok erkekler ve kadınlar üreten Rabbinizden korkun; kendi adına birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah'dan ve akrabalık (bağlarını kırmak)tan sakının. Şüphesiz Allah sizin üzerinizde gözeticidir."
۞ هو الذي خلقكم من نفس واحدة وجعل منها زوجها ليسكن إليها ۖ فلما تغشاها حملت حملا خفيفا فمرت به ۖ فلما أثقلت دعوا الله ربهما لئن آتيتنا صالحا لنكونن من الشاكرين
"Sizi bir tek nefisten yaratan, onunla sükûnet bulsun diye eşini de ondan yaratan Allah'tır. O, eşini kucaklayıp sarılınca (ona yaklaşınca), eşi hafif bir yük yüklendi (hâmile kaldı). Bir müddet böyle geçti, derken yükü ağırlaştı. O vakit ikisi birden Rableri olan Allah'a şöyle dua ettiler: "Eğer bize salih bir evlat verirsen, biz muhakkak şükredenlerden olacağız.""
خلقكم من نفس واحدة ثم جعل منها زوجها وأنزل لكم من الأنعام ثمانية أزواج ۚ يخلقكم في بطون أمهاتكم خلقا من بعد خلق في ظلمات ثلاث ۚ ذلكم الله ربكم له الملك ۖ لا إله إلا هو ۖ فأنى تصرفون
"O, sizi bir nefisten yarattı. Hem sonra onun eşini de ondan var etti. Sizin için yumuşak başlı hayvanlardan sekiz çift indirdi. Sizi analarınızın karınlarında üç karanlık içinde yaratılıştan yaratılışa yaratıp duruyor. İşte Rabbiniz Allah O'dur. Mülk O'nundur, O'ndan başka tanrı yoktur. O halde nasıl haktan çevrilirsiniz?"
Nisâ sûresi 1. âyet: "Ey insanlar! Sizi bir tek nefisten yaratan, ondan eşini yaratan ve bu ikisinden birçok erkek ve kadın türeten Rabbinizden korkun." A'râf 189. âyet: "Sizi bir tek nefisten yaratan ve gönlü ısınsın diye eşini de ondan kılan O'dur."
Klasik tefsir bu âyetleri Hz. Âdem ve Hz. Havvâ üzerinden yorumlamış; "bir tek nefis"i Hz. Âdem'in nefsi, "ondan yaratılan eş"i ise Hz. Havvâ'nın yaratılışı olarak okumuştur. Bu yorum hak ve birinci dereceden makbuldür.
Ancak modern embriyolojinin keşfi, âyetin tâlî bir mânâsını da açar: insan embriyosu ilk 6 hafta boyunca cinsiyet bakımından ayrımsızdır. Bütün insan embriyoları aynı temel yapı ile başlar:
- İndiferansiye gonad: İlk 6 haftada her embriyo, hem erkek hem dişi olabilecek bipotansiyel bir gonad taşır.
- Müllerian ve Wolffian kanallar: Her embriyoda hem dişi (Müllerian) hem erkek (Wolffian) kanallar başlangıçta birlikte bulunur.
- SRY geni devreye girince: Y kromozomundaki SRY geni 6-7. haftada eksprese olduğunda gonad testise farklılaşır; testosteron Wolffian kanalları geliştirir, anti-Müllerian hormon Müllerian kanalları geriletir.
- SRY yoksa: Gonad varsayılan olarak overe farklılaşır; Müllerian kanallar tüp, uterus ve vajina üst kısmını oluşturur.
Yani biyolojik açıdan erkek, dişiden farklılaşır. Her embriyonun başlangıçtaki kalıbı, dişiye yakındır ("varsayılan dişi" prensibi). Bu modern keşif, "bir tek nefisten ve onun eşinden" tabirinin embriyolojik bir karşılığıdır.
İlginç bir başka husus: erkek embriyoda meme başı izleri kalır (meme bezleri başlar ama sonra geriler); kadın embriyoda klitoris penisin geriletilmiş bir karşılığıdır. Ortak köken, anatomik olarak hâlâ izlerini taşır.
Zümer 6. âyet ise konuyu birleştirir: "Sizi bir tek nefisten yarattı, sonra ondan eşini yaptı." Buradaki "ce'ale minhâ" (ondan yaptı) ifâdesi, Hz. Havvâ'nın Hz. Âdem'in kaburgasından yaratıldığı rivayetiyle de uyuşur; modern embriyolojide ise her dişinin de erkeğin de aynı bipotansiyel yapıdan farklılaştığı bilimsel olarak gösterilmiştir.
Bediüzzaman Sözler'de "vâhid-i sahîh-i hakîkî" kavramını kullanır: "Allah'ın sıfatlarının her biri tüm mahlûkâtı ihâtâ eder; bütün cinsler, türler, fertler tek bir 'Vâhid'in tecellîsidir. Bu yüzden insan cinsi de aslında bir tek nefsin tezahürüdür; biyolojik müşterek köken, bu metafiziksel birliğin maddî göstergesidir."
Bipotansiyel gonad 5. haftada belirir, 6-7. haftada SRY ekspresyonu testise farklılaşmayı başlatır. Testosteron etkisi olmadığında varsayılan dişi morfoloji oluşur; bu yüzden androjen duyarsızlık sendromunda 46,XY embriyolar dış morfoloji olarak dişi görünümlü doğar. Wolffian/Müllerian dualitesi tüm vertebralılarda korunur.
- Sadler, Langman's Medical Embryology, Ch. 16
- Wilhelm & Koopman, The makings of maleness (Nat Rev Genet, 2006)
- Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, Yirmi Dokuzuncu Söz
