ولقد خلقنا الإنسان من سلالة من طين
"And olsun biz insanı, çamurdan, bir sülâleden (süzülüp çıkarılmış çamurdan) yarattık."
ثم جعلناه نطفة في قرار مكين
"Sonra onu emin ve sağlam bir karargahta (rahimde) nutfe (sperma) haline getirdik."
ثم خلقنا النطفة علقة فخلقنا العلقة مضغة فخلقنا المضغة عظاما فكسونا العظام لحما ثم أنشأناه خلقا آخر ۚ فتبارك الله أحسن الخالقين
"Sonra nutfeyi bir alaka (embrio) yarattık, derken o alakayı bir mudga (bir çiğnem et parçası halinde) yarattık, derken o mudgayı bir takım kemik yarattık, derken o kemiklere bir et giydirdik, sonra onu diğer bir yaratık olarak teşekkül ettirdik. Yapıp yaratanların en güzeli olan Allah, pek yücedir."
يا أيها الناس إن كنتم في ريب من البعث فإنا خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة مخلقة وغير مخلقة لنبين لكم ۚ ونقر في الأرحام ما نشاء إلى أجل مسمى ثم نخرجكم طفلا ثم لتبلغوا أشدكم ۖ ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئا ۚ وترى الأرض هامدة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت وأنبتت من كل زوج بهيج
"Ey insanlar! Eğer öldükten sonra dirilmekten şüphede iseniz, (bilin ki) ne olduğunuzu size açıklamak için şüphesiz biz sizi topraktan, sonra nutfeden (spermadan) sonra bir alekadan (embriodan) sonra yapısı belli belirsiz bir et parçasından yaratmışızdır. Dilediğimizi belli bir süreye kadar rahimlerde tutarız. Sonra sizi bir çocuk olarak çıkartırız, sonra sizi, olgunluk çağına erişmeniz için bırakırız. Bununla beraber kiminiz öldürülür, kiminiz de önceki bilgisinden sonra, hiçbir şey bilmemek üzere, ömrünün en fena zamanına ulaştırılır. Bir de yeryüzünü görürsün ki kupkurudur; fakat biz onun üzerine su indirdiğimiz zaman, harekete geçer, kabarır ve her güzel çiftten bitkiler bitirir."
Mü'minûn sûresi 12-14. âyetler, insanoğlunun rahimde geçirdiği basamakları öyle bir vecizlikle anlatır ki, on dört asır boyunca müfessirlerin "âyetin nüktesi" diyerek üzerinde durduğu ifadeler, bugün embriyoloji ders kitaplarında resmi terimleriyle karşımıza çıkar.
Âyetin sıralaması şudur: insan önce süzülmüş bir özden (sülâle min tîn) yaratılmış; sonra zürriyeti sağlam bir karargâhta (karârin mekîn) bir nutfe kılınmış; sonra nutfe bir alakaya, alaka bir mudğaya, mudğa kemiklere çevrilmiş; nihayet kemiklerin üzeri etle giydirilmiş ve sonunda "âhar bir hılkat" olarak peydâ edilmiştir.
Nutfe kelimesi Arapça'da "bir damla berrak su" demektir. Modern biyoloji, döllenme anında zigotun mikroskobik bir damlacık halinde fallop borusundan rahime doğru süzülerek "sağlam yer"e, yani uterusun endometriyum tabakasına, yerleştiğini gösterir. Kur'ân'ın "karârin mekîn" tabiri, bu yerleşimi (implantasyon) tarif eder.
Alaka kelimesi sözlükte hem "asılan, yapışan şey" hem "sülük" hem "pıhtılaşmış kan" mânâlarına gelir. Embriyolog Keith L. Moore, The Developing Human adlı standart eserinde, 23-24. günler arasındaki insan embriyosunun bir sülüğe şaşırtıcı derecede benzediğini fotoğraflarla göstermiştir; embriyo bu safhada tıpkı sülüğün kanı emmesi gibi anne kanından beslenir ve rahim duvarına bir tutamak ile asılı durur. Üç mânânın üçü de aynı evrede aynı anda doğrudur.
Mudğa "çiğnenmiş bir lokma" demektir. 26-32. günler arasındaki embriyoda somitler, yani gelecekte omurga ve kasları meydana getirecek doku blokları, sırt boyunca diş izi gibi sıralanır; mikroskop altında embriyo gerçekten ısırılmış küçük bir et parçasını andırır.
Sıralamanın en şaşırtıcı kısmı "kemiklerin önce, etin sonra" ifadesidir. 1990'larda yapılan elektron mikroskobu çalışmaları (Wyganowska-Świątkowska & Przystańska, 2011), Meckel kıkırdağı ile başlayan alt çene kemiğinin 41. günde ossifiye olduğunu, kasların ise ona ancak 44. günde tutunduğunu göstermiştir. On dört asır önce hangi gözlem aleti, "önce iskelet, sonra adale" sırasını teşhis edebilirdi?
Üstad Bediüzzaman İşârâtü'l-İ'câz'da bu âyeti şerh ederken der ki: "Bir damla sudan müteaddî tavırlar geçirip âhar bir hılkatte halk etmek, ancak bütün esbâbı tedbir eden Hâlık-ı Hakîm'e mahsustur. Hangi sebep, nutfeyi alakaya, alakayı mudğaya, mudğayı kemiklere çevirebilir?" Âyetin sonundaki "Fe-tebârekellâhu ahsenü'l-hâlikîn", "yaratıcıların en güzeli olan Allah ne yücedir", bu hayret makamının duâlı tezahürüdür.
Modern embryology (Keith L. Moore, *The Developing Human*; Carlson, *Human Embryology*) Carnegie evrelerini tanımlar: 1. hafta, preimplantation; 2. hafta, implantasyon (alaka safhası, embryonic disc); 3-4. hafta, somitogenez (mudğa görünümü); 5-6. hafta, kıkırdak ve ilk ossifikasyon; 7-8. hafta, kasların kemiklere tutunması ve insanî sîmânın belirmesi.
- Keith L. Moore, The Developing Human (Clinically Oriented Embryology), 11th ed.
- Wyganowska-Świątkowska & Przystańska, Meckel's cartilage in development (Folia Morph., 2011)
- Bediüzzaman Said Nursî, İşârâtü'l-İ'câz, Mü'minûn sûresi tefsiri
- miracles-of-quran.com
