خلقكم من نفس واحدة ثم جعل منها زوجها وأنزل لكم من الأنعام ثمانية أزواج ۚ يخلقكم في بطون أمهاتكم خلقا من بعد خلق في ظلمات ثلاث ۚ ذلكم الله ربكم له الملك ۖ لا إله إلا هو ۖ فأنى تصرفون
"O, sizi bir nefisten yarattı. Hem sonra onun eşini de ondan var etti. Sizin için yumuşak başlı hayvanlardan sekiz çift indirdi. Sizi analarınızın karınlarında üç karanlık içinde yaratılıştan yaratılışa yaratıp duruyor. İşte Rabbiniz Allah O'dur. Mülk O'nundur, O'ndan başka tanrı yoktur. O halde nasıl haktan çevrilirsiniz?"
ثم خلقنا النطفة علقة فخلقنا العلقة مضغة فخلقنا المضغة عظاما فكسونا العظام لحما ثم أنشأناه خلقا آخر ۚ فتبارك الله أحسن الخالقين
"Sonra nutfeyi bir alaka (embrio) yarattık, derken o alakayı bir mudga (bir çiğnem et parçası halinde) yarattık, derken o mudgayı bir takım kemik yarattık, derken o kemiklere bir et giydirdik, sonra onu diğer bir yaratık olarak teşekkül ettirdik. Yapıp yaratanların en güzeli olan Allah, pek yücedir."
يا أيها الناس إن كنتم في ريب من البعث فإنا خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة مخلقة وغير مخلقة لنبين لكم ۚ ونقر في الأرحام ما نشاء إلى أجل مسمى ثم نخرجكم طفلا ثم لتبلغوا أشدكم ۖ ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئا ۚ وترى الأرض هامدة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت وأنبتت من كل زوج بهيج
"Ey insanlar! Eğer öldükten sonra dirilmekten şüphede iseniz, (bilin ki) ne olduğunuzu size açıklamak için şüphesiz biz sizi topraktan, sonra nutfeden (spermadan) sonra bir alekadan (embriodan) sonra yapısı belli belirsiz bir et parçasından yaratmışızdır. Dilediğimizi belli bir süreye kadar rahimlerde tutarız. Sonra sizi bir çocuk olarak çıkartırız, sonra sizi, olgunluk çağına erişmeniz için bırakırız. Bununla beraber kiminiz öldürülür, kiminiz de önceki bilgisinden sonra, hiçbir şey bilmemek üzere, ömrünün en fena zamanına ulaştırılır. Bir de yeryüzünü görürsün ki kupkurudur; fakat biz onun üzerine su indirdiğimiz zaman, harekete geçer, kabarır ve her güzel çiftten bitkiler bitirir."
Zümer 6. âyet: "Sizi annelerinizin karınlarında, üç karanlığın içinde, yaratılıştan sonra yaratılışa çevirerek halk eder." Bu tabir, halqan min ba'di halq, embriyonun aşamalı dönüşümünü vurgular.
Modern embriyoloji, bu dönüşümün en kritik ânını gastrulasyon olarak adlandırır. Embriyonik gelişimin 3. haftasında, başlangıçta tek katmanlı bir disk olan embriyo, üç ayrı germ tabakasına ayrılır:
1. Ektoderm (dış tabaka):
- Cilt, saç, tırnak
- Sinir sistemi (beyin, omurilik, periferik sinirler)
- Göz lensi, retinanın bir kısmı
- Diş minesi
- Mukus salgılayan bezler
2. Mezoderm (orta tabaka):
- Kemikler ve kıkırdaklar (Mü'minûn 14'teki "izâm")
- Kaslar (Mü'minûn 14'teki "lahm")
- Kan ve damarlar; kalp; lenfatik sistem
- Böbrekler, üreme organları
- Bağ dokusu
3. Endoderm (iç tabaka):
- Sindirim sistemi mukozası (yutaktan rektuma)
- Akciğer epiteli
- Karaciğer ve pankreas
- İdrar kesesi mukozası
- Tiroid, paratiroid
Yani aslında embriyodaki her organ, üç tabakadan birinin farklılaşmasının ürünüdür. Tek bir hücreden başlayıp 200'den fazla farklı hücre tipine ulaşan bu süreç, gerçekten bir "halqan min ba'di halq", bir yaratılışın ardından bambaşka bir yaratılış, silsilesidir.
Ek olarak, organogenez (organ oluşumu) süreci 4-8. haftalar arasında muazzam bir tertiple gerçekleşir:
- 22. gün: kalp atmaya başlar
- 24. gün: nöral tüp kapanır
- 28. gün: uzuv tomurcukları belirir
- 35. gün: göz, kulak, burun taslakları oluşur
- 42. gün: parmaklar şekillenmeye başlar
- 56. gün: tüm temel organlar yerine yerleşir
Bu sıralı, hassas, milyonlarca biyokimyasal sinyalle yönetilen koreografi, hem âyetin "halqan min ba'di halq" ifâdesinin somut karşılığıdır hem de bilimin hayretle izlediği en karmaşık biyolojik fenomendir.
Bediüzzaman İşârâtü'l-İ'câz'da der: "Bir tohumda bütün ağacın programı, bir damlada bütün insanın haritası mevcuttur. Bunu ne tabiat ne tesadüf ne de basit kanunlar yapabilir; ancak ilm-i muhît ve kudret-i mutlaka ile mümkündür."
Bilim insanları artık kabul etmektedir ki, embriyonun bir hücreden organlı bir varlığa geçmesi, klasik determinist mekanikle açıklanabilecek bir süreç değildir. Sinyal yolakları, gen ekspresyonu, epigenetik değişimler ve hücresel etkileşimler bütünüyle bir akıllı tasarım imzası taşır. Kur'ân, bu hayretin doğru kelimesini bin dört yüz yıl önce vermiştir.
Gastrulasyon 3. haftada başlar; primitive streak oluşumu ile epiblast hücreleri içeri göç ederek üç germ tabakasını kurar. WNT, BMP, Nodal sinyalleri tabaka belirlemesinde kilit rol oynar. Carnegie 8 (23-25. gün) ile Carnegie 23 (56-60. gün) arası kritik organogenez dönemidir; teratojenlere en duyarlı dönem 4-8. hafta arasıdır.
- Sadler, Langman's Medical Embryology, Ch. 5 (Third Week)
- Gilbert, Developmental Biology, 12th ed.
- Bediüzzaman Said Nursî, İşârâtü'l-İ'câz
